Presuda ne oslobađa Stepinca od suda istorije

Presuda zagrebačkom nadbiskupu Alojziju Stepincu, koju je u oktobru 1946. godine izrekao Vrhovni sud Narodne Republike Hrvatske, u celosti je poništena, odlučio je juče Županijski sud u Zagrebu.

Sudija Ivan Turudić, koji je predsedavao Većem Županijskog suda, obrazložio je da su ovom presudom bila prekršena sva sadašnja i tadašnja temeljna načela materijalnog i procesnog kaznenog prava civilizovanog dela čovečanstva.

Proces pred Županijskim sudom u Zagrebu vodio se na zahtev porodice kardinala Stepinca, tačnije njegovog nećaka, Borisa Stepinca, koji je pre osam dana podneo zahtev za reviziju postupka.

On je novinarima nakon suđenja izjavio da nije očekivao da će se sve dogoditi tako brzo, kao i da je konačno skinuta ljaga koja se godinama vukla ne samo po imenu kardinala, već i Katoličke crkve i celog hrvatskog naroda. Boris Stepinac smatra i da će istorija dokazati da je njegov rođak, kardinal, bio pravednik.

Hrvatski mediji podsećaju da se revizija postupka vodila na osnovu Zakona o kaznenom postupku iz 2009. godine.

Njime se propisuje da osobe koje su sudovi bivše Jugoslavije osudili za vreme komunističke vladavine za politička, politički motivisana ili druga kaznena dela, ako je do osuđujuće odluke došlo upotrebom političke moći mogu revizijom da traže poništavanje osuđujuće odluke ili drugog odgovarajućeg pravnog akta.

Zagrebačkog nadbiskupa Alojzija Stepinca, koji je bio na čelu Rimokatoličke crkve u Hrvatskoj u vreme Drugog svetskog rata, u septembru 1946. godine Javno tužilaštvo NR Hrvatske, na osnovu Zakona o krivičnim delima protiv naroda i države, optužilo je za saradnju sa italijanskim i nemačkim okupatorima, kao i ustaškim režimom u NDH, nasilno katoličenje pravoslavaca, pomaganje ustaškom režimu i neprijateljsku propagandu nakon kraja rata.

Na osnovu ovih optužbi, Vrhovni sud osudio ga je na 16 godina zatvora i prisilnog rada, kao i na pet godina gubitka političkih i građanskih prava. Obrazlažući jučerašnju odluku Županijskog suda, sudija Turudić naveo je da su u procesu protiv Stepinca prekršena načela zakonitosti, zabrane retroaktivnog delovanja Kaznenog zakonika, krivice i prava na pošteno suđenje.  

Istoričar dr Milan Koljanin, sa Instituta za savremenu istoriju, kaže da odluka zagrebačkog suda ima političku težinu, ali da istorijskoj nauci nije donela ništa novo.

– Revizija postupka je bila prilika da se ponovo pred javnost iznesu argumenti i onih koji su bili za i onih koji su bili protiv osude Stepinca i da se time doprinese istorijski relevantnoj oceni njegove uloge tokom Drugog svetskog rata. Ta prilika je, nažalost, propuštena, budući da je postupak bio zatvoren za javnost, da ne znamo kako je tekla rasprava i šta je u njoj rečeno i da je sve okončano veoma brzo. Odluka Županijskog suda nema, dakle, istorijski značaj, već politički, što se vidi i po načinu na koji je doneta. Ako govorimo da je proces 1946. godine bio politički, treba reći da je i ovaj, na svoj način, takav – kaže dr Koljanin.

On objašnjava da je kad je reč o istorijskoj nauci jasno da je proces protiv Stepinca bio politički motivisan, s obzirom da se vodio u vreme uspostavljanja nove komunističke vlasti, a crkva je bila jedan od centara opozicije.

S druge strane, odluku Županijskog suda, dr Koljanin vidi kao deo akcije za proglašenje Stepinca svetim, kojom su i sudski organi potvrdili da je bio progonjen od komunističkih vlasti.

Hrvatske vlasti, doduše sa sasvim drugog nivoa, odavno su formulisale svoj stav prema procesu protiv zagrebačkog nadbiskupa iz 1946. godine. Još 1992. godine hrvatski Sabor doneo je „Deklaraciju o osudi političkog procesa i presude kardinalu dr Alojziju Stepincu“.

U njoj se navodi da je on nevino osuđen na montiranom političkom procesu jer je „odbio da po nalogu komunističkih vlastodržaca, sprovede crkveni raskol i odvoji Katoličku crkvu Hrvata od Rima i Vatikana, sa dalekosežnim ciljem uništavanja Katoličke crkve kao vekovnog čuvara i zaštitnika očuvanja identiteta i slobode hrvatskog naroda“. Gotovo da ne treba ni podsećati da je Rimokatolička crkva u Hrvatskoj odavno imala mišljenje istovetno sa ovim saborskim.

Posleratni sudski proces i kasnije izdržavanje kazne, u postupku kanonizacije Alojzija Stepinca potvrda su njegovog mučeništva. Vatikanska Komisija za proglašenje svetih donela je u julu 1998. godine „Dekret o mučeništvu sluge Božjeg Alojzija Stepinca” kojim je potvrđena njegovo mučeništvo prouzrokovano „zatvorskim patnjama“.

Posle objavljivanja dekreta, papa Jovan Pavle Drugi potvrdio je svoju odluku da će 3. oktobra 1998. godine u hrvatskom svetilištu Marija Bistrica proglasiti Stepinca blaženim.  

– Postoje u delu hrvatske istoriografije nove tendencije u pogledu dokazivanja Stepinčevog mučeništva koje su veoma sporne. Deo istoričara sada pokušava da dokaže tezu da je on stradao i tokom Drugog svetskog rata, da je bio progonjen fašističkih i ustaških vlasti, da je postojala i zavera da bude ubijen, što je sve zajedno, u najmanju ruku, teško dokazivo. Ali je jasan cilj takvih pokušaja, da se pokaže da je Stepinac stradao navodno od oba totalitarna režima – ističe dr Koljanin.

U prvim reakcijama i srpskih i hrvatskih zvaničnika odluka Županijskog suda dobila je mnogo veću dimenziju: ona nije samo poništavanje jedne presude, već revizija dobrog dela istorije Drugog svetskog rata.

Za one prve to je oslobađanje odgovornih za zločine na teritoriji NDH, a za druge, upravo suprotno, skidanje krivice sa onih koji su decenijama za to optuživani. I ova sudska odluka, kao i ona kojom je svojevremeno pred srpskim sudovima rehabilitovan Dragoljub Draža Mihailović, ponovo je pokazala da susedni narodi sasvim različito definišu Drugi svetski rat.

Ali i da je onaj zajednički, jugoslovenski narativ o tom periodu, o kojem se decenijama učilo u školskim udžbenicima, odavno porušen. I da sada svaki narod, pozivajući se i na sudske presude, iznova piše svoju istoriju.

– Zajednička istorijska svest koja je postojala i koja je gajena u bivšoj Jugoslaviji, razbijena je, ustvari, već sedamdesetih godina prošlog veka. To je na neki način bila i priprema onoga što se događalo devedesetih godina, kada su naročito oživele teme poput istorijskog nasleđa Draže Mihailovića ili Stepinca. Ustavom iz 1974. koji je imao jake konfederativne elemente, pitanje obrazovanja je bilo u potpunosti prepušteno republikama i pokrajinama, tako da je već tada velikim delom razgrađena zajednička istorijska svest, pogotovu povodom Drugog svetskog rata – napominje dr Milan Koljanin.