Imamo li novi književni pravac

Prelazak 20. u 21. vek bio je za nas preteško životno iskustvo, ali u umetnosti, po svemu sudeći, nije bilo tako – umetnost je našla načine da prevaziđe stvarnost i simbolički je protumači i prevaziđe.

Književni kritičar Stojan Đorđić u svojoj novoj knjizi „Irealističko doba” (Službeni glasnik) period od 1990. do 2010. godine odredio je upravo tako, kao vreme irealizma, a u svoju analizu uključio je tridesetak pisaca i oko pedesetak njihovih odabranih ostvarenja, koji su najbolji primeri irealističkog diskursa. U razgovoru za naš list Stojan Đorđić objašnjava svoje viđenje ovog perioda srpske književnosti:

– Ako se tih dvadesetak godina na prelazu iz 20. u 21. vek može izdvojiti kao posebna epoha u našoj književnosti, a to je osnovna ideja ove knjige, onda je termin irealističko doba prava oznaka utoliko što se tim nazivom izdvaja glavna poetička promena koja se dogodila tada, a to je prelazak na novu poetiku, sasvim drukčiju od postmodernizma, koji je tokom osme decenije 20. veka kod nas imao ulogu vodećeg književnog pravca. Irealistička književnost nije ni književni pravac, ni pokret, ni škola, ni program, ona je nastajala postepeno, kao praksa umetničkog prepoznavanja našeg savremenog egzistencijalnog iskustva, kaže Stojan Đorđić, dodajući da zapravo niko od pisaca ili kritičara nije programski zagovarao novi književni pravac, ali da su mnogi pisci počeli da pišu uvodeći nestvarne, irealne elemente u sliku sveta, a da nisu pisali fantastiku.

Đorđić je analizirao dela Basare, Radovana Belog Markovića, Milisava Savića, Gorana Petrovića, Vidosava Stevanovića, Pavla Ugrinova, Jovice Aćina, Igora Marojevića, Miroslava Josića Višnjića, Vladimira Arsenijevića, ali i pesnika Miodraga Pavlovića, Novice Tadića, Dragana Jovanovića Danilova, Aleka Vukadinovića, Radmile Lazić, Zorana Bognara… Pri tom je književnost ovog perioda odredio i u odnosu na domaće i evropske političke i društvene prilike, krupne geopolitičke promene, pad Berlinskog zida i raspad Istočnog bloka na globalnom planu, a kod nas raspad Jugoslavije, ekonomske i kulturne sankcije međunarodne zajednice, NATO bombardovanje.

– Da, irealistička književnost koju stvaraju srpski pisci u doba tranzicije, jeste odgovor na takvu stvarnost, rekao bih, umetnički odgovor na tu odveć tešku, mučnu i tragičnu, skoro apokaliptičnu stvarnost, primetio je Đorđić.

Po njegovom tumačenju, govoriti o stvarnosti na fantastičan način znači promeniti načelo umetničke interpretacije koja se preusmerava ka simboličkom govoru.

– To je nedvosmislen znak da se umetnički govor odvaja od stvarnosti, to jest od mimetičkog govora i okreće ka nekim drugim referencama, sve do transcendencije (što da ne?), koje bi mogle poslužiti bolje i kao nadahnuće i kao izazov. Jednostavno rečeno, irealnost piscu nudi više nego realnost, a šta će pisac postići to zavisi od njegovog umetničkog potencijala. Tu šansu su „namirisali” pisci ovog perioda i pokušali da je iskoriste, a neki su baš uspeli u tome. Uzdigli su se iznad stvarnosti, razvili svoju umetničku imaginaciju, pružili jednu mnogo puniju, lepšu i vredniju projekciju čovekove egzistencije, a šta to konkretno znači to sjajno pokazuju srpski pisci irealističkog doba, pre svega, estetskim postignućima, izrađenim jezičkim i umetničkim sredstvima i postupcima, kao što su, na primer, melodičnost narativne fraze, originalne pesničke slike i metafore, a iznad svega nov i tanan senzibilitet, objašnjava Đorđić.

Ipak, naš sagovornik pisce koji su stvarali u periodu od 1990. do 2010. godine sagledava u okviru njihovih poetika, izdvajajući elemente irealističke poetike koje svako koristi na svoj način.

– Posle postmodernizma skoro niko ne piše samo u jednoj poetici i samo radi efekata jedne vrste. Savremena književnost je vrlo sofisticirana, svaki pisac pravi svoju kombinaciju formi i postupaka. Na primer, Basara je više postmodernista, nego irealista, Savić je književni meštar od svake vrste, Marojević vrlo malo koristi irealističke elemente, on kao da pripada sledećoj epohi i računa sa novim osećanjem života, a Goran Petrović ponajviše igra na kartu irealističke poetike, u kombinaciji sa drugim jakim kartama kao što su jezička perfekcija, lirski ton, smatra Đorđić.

Kada je knjiga „Irealističko doba” predstavljena u „Službenom glasniku” autor je primetio da epoha irealizma nije dovršena i da očekuje komentare u vezi sa svojim delom.

– Ja sam pokušao da sklopim sliku naše savremene književnosti iz njene matične egzistencijalne situacije, označivši onu praksu i poetiku koja je odigrala vodeću ulogu i postigla najviše domete, ali potrebno je da vidimo i druge argumente, bilo za, bilo protiv ovakvog pristupa, smatra Stojan Đorđić, koji još kaže da su među prvim reakcijama u vezi sa knjigom najbrojnije one koje se svode baš na tu ocenu – da je to smela hipoteza.