Drugi život Grigorija Božovića

„A dužnost je celokupne čitalačke publike da se najzad istinski obavesti o lepoti i slavi i jadu svoga krvavoga i ropskoga Juga, i to ne iz falsifikovanih i otužnih izvora, već na moćnome i bistrome vrelu koje mu je, svojom knjigom, u dosad nedostupnome kršu, stvorio g. Gr. Božović”. Ovako je Stanislav Vinaver (1924), pisao o Grigoriju Božoviću, najznačajnijem srpskom piscu s Kosova i Metohije, koga su nazivali i kosovskim Andrićem.

Zavod za udžbenike Beograd objavio je Sabrana dela Grigorija Božovića (1880–1945), u dva toma, na više od 2.600 strana. Knjige je za štampu priredio Jordan Ristić, izuzetan poznavalac dela Grigorija Božovića. U prvom tomu, u dve knjige, objavljene su pripovetke, a u drugom, u četiri knjige, putopisi.

Grigorije Božović, Starosrbijanac, društveni i nacionalni poslenik u južnim krajevima Srbije, svojim stvaralačkim bićem i literarnim delom – naročito pripovednom i putopisnom prozom, objašnjava Jordan Ristić, bio je okrenut širim zavičajnim prostorima, ali je proputovao skoro sve krajeve doskora nam zajedničke domovine i svoja zapažanja pretopio u brojne pripovetke i putopisne zapise.

Književno delo ovoga pisca rasuto je na stranicama „Politike” i drugih listova i časopisa, a deo je, u selektivnom izboru samog autora, sabran u četrnaest knjiga, objavljenih za piščeva života.

Grigorije Božović potiče iz porodice nahijskih knezova, učitelja i sveštenika. Otac mu je bio prota Vukajlo. Osnovnu školu završio je u Kolašinu, Bogoslovsko-učiteljsku školu u Prizrenu (1895) i literarni odsek na Duhovnoj akademiji u Moskvi (1898). Od 1898. do 1913. bio je učitelj i nastavnik u Prizrenu i Bitolju. Poslanik Narodne skupštine Srba za Bitolj postao je 1909. godine. Od 1913. do 1919. sekretar je i predsednik prizrenske opštine, a potom načelnik, okružni, i inspektor u ministarstvu socijalne politike. Bio je i narodni poslanik u Ustavotvornoj skupštini 1920. i Narodnoj skupštini 1925.

Počeo je da se bavi književnošću u đačkoj družini „Rastko” u Prizrenu. Prve radove objavio je u „Carigradskom glasniku” (1899) i „ Golubu” (1889). Kasnije je sarađivao u „Novoj iskri” (1904), „Srpskom književnom glasniku” (1906), „Delu” (1908), „Misli” (1924), „Reči i slici” (1926), „Novim vidicima” (1928). Bio je saradnik i urednik „Politike”. Za vreme Drugog svetskog rata navodno je sarađivao sa italijanskim okupatorima. Streljan je u Beogradu 1945. godine.

Nepravedna presuda Vojnog suda Komande grada Beograda kojom je Grigorije Božović osuđen na smrt streljanjem okrnjila je i zatamnela biografiju ovoga pisca, skrajnula i anatemisala njegovo delo u čitavom posleratnom periodu do devedesetih godina 20. veka. Rešenjem Okružnog suda u Beogradu od 4. aprila 2008. godine kojim je pisac Grigorije Božović rehabilitovan i smatra se neosuđivanim, a presuda Vojnog suda Komande grada od 29. decembra 1944. godine proglašena nevažećom, delimično je ispravljena velika nepravda naneta ovom uglednom piscu i njegovom delu.

Sabrana dela Grigorija Božovića najubedljivije svedoče o zlom vremenu, koje dugo traje i nesrećama koje nam se ponavljaju. On nas, zapravo, upoznaje sa korenima, uzrocima naših nesreća i nevolja koje pisac vidi u balkanskom uzavrelom kotlu, karakazanu čiji su junaci premoreni od međusobnih borbi i zatiranja. Prostor i ljudi kao da su, na momente, preneti iz Andrićeve „zemlje mržnje” na koju su prosuta sva zla ovoga sveta. To je tematika pripovedaka i putopisa o životu u južnoj Srbiji do 1912. godine. Božović za nosioca svojih pripovedaka, uočava Slobodan Jovanović, „uzima legendarne heroje, ljude čiju malo pokaznu vrednost, a titansku snagu ne uklesa ni naš ep, ni Njegoš”.

Jovan Skerlić u pripovedačkom delu Grigorija Božovića otkrio je novi svet i tematiku koju određuju verski i nacionalni sukobi jednog do tada literarno neistraženog područja, a Aleksandar Jovanović je u Božovićevim pripovetkama pronašao sponu u evolutivnom toku srpske književnosti koja „od Bore Stankovića vodi ka Ivi Andriću i, dalje, ka Meši Selimoviću. Naravno, nije reč o vrednosnom poređenju, već o onim pomeranjima, u ovom slučaju tematskim, kojima značajan doprinos mogu dati pisci različitih umetničkih dometa”.

Grigorije Božović je pisac o čijem su delu, između dva rata, izrekli afirmativne ocene M. Bogdanović, M. Kašanin, J. Skerlić, B. Kovačević, S. Jovanović, S. Vinaver, M. Janković, M. Pešić i drugi, a posle odbačene komunističke zabrane i skidanja ideološke anateme devedesetih godina 20. veka: P. Palavestra, G. Tešić, A. Jovanović, D. Andrejević, M. Jeftović, D. Bojović, M. Božović, M. Raspopović, J. Ristić i drugi, skinuvši crni dosije kojim se delimično ispravlja velika nepravda naneta liku i delu ovog izuzetnog pisca. U ovom periodu se, pet decenija od zabrane objavljivanja i zatvaranja puta do javnosti, pojavljuju knjige ovoga, jednog od značajnijeg srpskog međuratnog, i nesumnjivo najznačajnijeg srpskog pisca Stare i Južne Srbije. Za života, Grigorije Božović je objavio osam knjiga pripovedaka i šest knjiga putopisno-reporterskih zapisa, a veliki broj pripovedaka i putopisa, koji nisu uvršćeni u pomenute knjige, autor je objavio u brojnim časopisima: „Carigradski glasnik”, „Nova iskra”, „ Vardar”, „Golub”, „Srpski književni glasnik”, „Delo”, „Misli”, „Reč i slika”, „Novi vidici”, i listovima, a najviše u „Politici”.

Na osnovu Božovićevih pripovedaka i putopisa vidi se da je on slutio još teže dane no ove današnje – za Srbe na jugu. Ta opasnost od Arbanasa, naročito od muslimana i islama u novije vreme, a protiv pravoslavlja, obrađena je i u knjigama Miroljuba Jevtića „Savremeni džihad” (1989), Darka Tanaskovića „U dijalogu sa islamom” (1992), Džona L. Espozita „Islamska pretnja” (1994) i mnogim drugim.