Sećanje na ranjenike i internirce

Kapela pripisana Rusima

U Prvom svetskom ratu, trupe francuske „Istočne armije” u koju su, pored ostalih, regrutovani i Tunišani, aktivno su učestvovale u borbama na Balkanskom poluostrvu i Solunskom frontu, podseća Dejan Ristić. Zato su u severnoj Africi, pa tako i u Tunisu, uspostavljane francuske vojne bolnice u kojima su lečeni i saveznički vojnici. Posle povlačenja preko Albanije ka ostrvima u Jonskom moru, u njima su masovno zbrinjavani i srpski borci usled ranjavanja, iznemoglosti, zaraznih bolesti i neuhranjenosti. Mnogi od njih su tamo i umirali, a sahranjivani su nedaleko od mesta gde su bolovali. Tako je najpoznatiji srpski memorijal u Tunisu postalo groblje u Bizerti. Ali, u ovoj severnoafričkoj zemlji postoji i srpsko vojničko počivalište u Menzel Burgibi, na kojem su takođe sahranjeni borci umrli u francuskim vojnim bolnicama u toku Prvog svetskog rata. Istovremeno, u glavnom gradu Tunisu, na savezničkom vojnom groblju postoji i određen broj pojedinačnih grobnica srpskih ratnika. Indicije kažu i da se u prestonici nalazi i pravoslavna kapela koja je greškom pripisana Rusima, a služila je kao bogomolja upravo Srbima koji su se tamo lečili za vreme Prvog svetskog rata.

Srbi i Nemci sahranjeni jedni uz druge

Alžir je takođe jedna od država u kojoj se nalazi srpsko vojničko groblje iz Prvog svetskog rata. Smešteno je u istoimenoj prestonici, na području opštine Deli Ibrahim, a na njemu počivaju 324 srpska borca. Reč je zapravo o groblju koje je ovde premešteno 1982. s prvobitne lokacije u mestu Tamenfust, ranije Kap Matifu. To prvo počivalište formirano je između 1916. i 1919. godine, u vreme kada se u nekoliko priobalnih gradova u Alžiru nalazilo više francuskih vojnih bolnica u kojima je zbrinuto nekoliko hiljada Srba, transportovanih savezničkim brodovima s ostrva Krf i Vido. Zanimljivo je da se danas, posle premeštenja, srpsko vojničko groblje svojom istočnom stranom oslanja na susedno Nemačko vojničko groblje na kojem su sahranjeni mahom nemački vojnici iz Drugog svetskog rata. Grobna obeležja u Deli Ibrahimu su u vidu betonskih ploča s krstovima od prikovanih drvenih daščica. U ulaznoj zoni memorijala nalazi se kopija prvobitnog spomenika iz Tamenfusta. Na centralnom obeležju, koje dominira kompleksom, ispisan je epitaf: „Srpskim ratnicima palim za slobodu svih naroda sveta 1914–1918”.

Groblje veće od Zejtinlika

Sve do stogodišnjice Prvog svetskog rata javnost nije mnogo znala o počivalištu smeštenom u Češkoj, na dvadesetak kilometara od Karlovih Vari. A onda, groblje na obroncima masiva Hrušne gore (Rudne planine), gde se nalazio najveći austrougarski vojni logor Jindrihovice, ne samo da je iznova otkriveno već se ispostavilo da je veće od Zejtinlika. Doduše, dok je u mauzoleju u Solunu sahranjeno 7.000 vojnika, u Češkoj su zajedno s borcima pokopani i civili zatočeni u logoru – njih oko 7.200, prema podacima Ministarstva rada.

Pojedini izvori procenjuju da se broj sahranjenih u Jindrihovicama kreće i do 8.700, jer su tamo naknadno ekshumirani i naši sunarodnici iz Čehoslovačke u međuratnom periodu. Takođe, ovde su 1938. godine trajno preneseni posmrtni ostaci 89 srpskih interniraca koji su se posle oslobađanja iz nemačkih logora 1917. našli na tlu Holandije, gde su umirali od posledica ranjavanja, iscrpljenosti i epidemije španskog gripa.

Kad je reč o logoru u Jindrihovicama, u njega su najpre 1914. pritvarani Česi, Slovaci, Mađari i pripadnici drugih naroda koji su dezertirali iz austrougarske vojske, da bi do 1916. kroz logorske barake prošlo više od 40.000 zatočenika. Među njima je bilo Rusa, Rumuna, Litvanaca, Ukrajinaca, Italijana, ali najviše srpskih vojnika, zarobljavanih u povlačenju prema Albaniji, kao i civila koji nisu mogli za njima. U Jindrihovicama nije bilo streljanja, ali su logoraši danonoćno radili u kamenolomu u mestu Sokolovu, do kojeg su išli peške 30 kilometara. Zbog hladnoće i slabe ishrane masovno se umiralo od pegavog tifusa i drugih oboljenja. Logoraši su sahranjivani na istočnoj strani kompleksa, na dva hrišćanska groblja: pravoslavnom i katoličkom. Posle posete kraljice Marije Karađorđević Karlovim Varima 1926. pojavljuje se inicijativa za uređenje srpskog počivališta. Prenos posmrtnih ostataka u zajedničku kosturnicu u Jindrihovicama, podignutu po projektu arhitekte Vladimira Branta, završen je 1931. godine.

Ovaj memorijal je danas u zapuštenom stanju. U popisu Ministarstva rada navodi se da je relativno loše očuvan, a mediji su izveštavali da su u mauzoleju vidljiva oštećenja, kao i da krov prokišnjava.

Svedočenje vojvode Bojovića

U susednoj Slovačkoj takođe se nalazi jedan od najvećih srpskih memorijala izvan naše zemlje. Na vojnom groblju u Velikom Međeru (Čalovu), površine bezmalo dva hektara, sahranjena su 5.153 srpska vojnika. Ovo počivalište ujedno je najveći memorijalni kompleks u Slovačkoj, na kojem počiva oko 7.000 ratnika. Srpsko vojničko groblje, koje je zasebna celina u Velikom Međeru, nalazi se na delu zemljišta na kojem se u Prvom svetsku ratu nalazio logor za internirce u kome je prema procenama stradalo oko 6.000 naših vojnika i oficira. O njemu je posvedočio i vojvoda Petar Bojović, nazivajući Veliki Međer „velikom srpskom kosturnicom, koju s bolom i pijetetom spominje ceo naš narod”.

„Ovo groblje je svedok velikih žrtava Srbije i Crne Gore u viteškim borbama za oslobođenje i ujedinjenje. Internirci su bili građani Srbije i Crne Gore: starci, žene i deca, a ratni zarobljenici – heroji sa Cera, Kolubare i Solunskog fronta”, svedočio je vojvoda. Srpsko počivalište vremenom je bilo zaboravljeno, zapušteno i korišćeno čak i kao poligon za dresuru pasa lokalnog kinološkog društva. Na zahtev naše ambasade u Slovačkoj i Ministarstva rada, slovačke vlasti su 2001. počele da uređuju očuvani deo groblja.