Ključni momenti srpsko-grčkih odnosa

‒ Dva nacionalna pokreta nisu međusobno sarađivala, ako se izuzme učešće dobrovoljaca. Grčki nacionalni pokret je uživao značajnu podršku evropske javnosti i zasnivao se na antičkom i vizantijskom duhovnom nasleđu koji su činili osnovu nacionalnog programa, poznatog kao Velika ideja (Megali ideja), u kojem Srbija nije zauzimala posebno mesto. Neposredna saradnja je uspostavljena šezdesetih godina 19. veka, u vreme italijanskog i nemačkog ujedinjenja, kada se činilo da postoji mogućnost za pokrete širokih razmera i na Balkanu. Srpsko-grčki ugovor o savezu iz 1867. predviđao je saradnju u borbi za oslobođenje od turske vlasti. Umesto predviđene podele Otomanskog carstva između dve ugovorne strane, ruskim zalaganjem stvorena je 1870. Bugarska egzarhija. Pod okriljem Vaseljenske patrijaršije u drugoj polovini 19. veka stvoreni su preduslovi za zajedničko suprotstavljanje Srbije i Grčke egzarhijskoj jerarhiji i bugarskom nacionalnog pokretu, koje je omogućilo postavljanje srpskih jerarha za vladike u Prizrenu i Skoplju – naglašava Pavlović.

Kako dalje dodaje, balkanski ratovi ne samo da su trajno oslobodili Balkan od otomanske vlasti, nego su i potvrdili značaj srpsko-grčke saradnje za sudbinu regiona.

– Srpsko-grčkim savezom zaključenim 1. juna 1913. uspostavljena je zajednička granica po kojoj je Srbiji pripala Stara Srbija i Makedonija, a Grčkoj Solun. Ovim ugovorom postignut je sporazum o podeli Balkana između Srbije i Grčke, koji nije bilo moguće postići tokom 19. veka, ali je istovremeno i postavljen osnov za savez Srbije i Grčke u Velikom ratu i za saradnju na početku Drugog svetskog rata. Ideološki karakter Drugog svetskog rata i bipolarna priroda odnosa u Evropi u drugoj polovini 20. veka pretvorili su granicu između Jugoslavije i Grčke u razmeđe između komunističke i demokratske Evrope. Međutim, sa padom Berlinskog zida, Srbija i Grčka su ponovo uspostavile dobre odnose čiji se poseban kvalitet ogledao u nesebičnoj pomoći Grčke Srbiji tokom devedesetih godina i tokom procesa približavanja Srbije Evropskoj uniji u 21. veku – ističe naš sagovornik.

Tematika izlaganja učesnika na skupu posvećena je ključnim momentima bilateralnih odnosa u poslednja dva veka. Pashalis Kitromilides, profesor Nacionalnog i Kapodistrijskog univerziteta u Atini, govoriće o delu dvojice grčkih istoričara iz prve polovine 20. veka, Nikolaosa Vlahosa sa univerziteta u Atini i Mikelisa Laskarisa sa Univerziteta u Solunu, koji su pokazali više nego zavidnu objektivnost u analizi srpsko-grčkih odnosa. 

‒ Anastasios Lupas sa Aristotelovog univerziteta u Solunu analiziraće srpsko-grčke odnose od Majskog prevrata 1903. do aneksije Bosne i Hercegovine, dok će njegov kolega sa istog univerziteta Evangelos Kacaras razmatrati pregovore koji su neposredno prethodili zaključenju sporazuma. Profesor Lukijanos Hasiotis sa Aristotelovog univerziteta sporazum iz 1913. smatra ključnim momentom u srpsko-grčkim odnosima tokom 20. veka. Hasiotis tvrdi da je sporazum zaključen u momentu kada je stvoren prostor da balkanske države, bez upliva velikih sila, same između sebe podele otomansko nasleđe na Balkanu. Srbija i Grčka su ovim sporazumom ostvarile teritorijalni kompromis koji je bio osnova njihove saradnje tokom 20. veka ‒ navodi naš sagovornik.

Rad Mileta Bjelajca iz Instituta za noviju istoriju Srbije posvećen je jugoslovensko-grčkoj saradnji na samom početku Drugog svetskog rata, dok će Dragan Bakić iz Balkanološkog instituta Sanu ponuditi sintezu bilateralnih odnosa u međuratnom periodu. Dopisni član SANU Ljubodrag Dimić sagledaće značaj državnog udara u Grčkoj 1967. za jugoslovensko-grčke odnose. Profesor Filozofskog fakulteta Milan Ristović ponudiće sintezu odnosa Jugoslavije i Grčke od 1945. do 1991. Istorijatu helenskih i jugoslovenskih ugovora posvećen je rad Slobodana Markovića, profesora Fakulteta političkih nauka, dok će Miladin Milošević iz Arhiva Jugoslavije dati istorijat grčkih misija u Srbiji.