Hram Vaznesenja Gospodnjeg

Prvo sedište Srpske arhiepiskopije, manastir Žiča, ostaće u istoriji zapisan kao stara srpska zadužbina koja je najviše puta rušena i obnavljana. U život ove svetinje upisano je osam stotina godina istorije srpskog naroda, njegove duhovnosti, prosvetiteljstva, državnosti i pamćenja. Kroz njena vrata prošao je ceo jedan narod i sedam njegovih kraljeva.

Žiča je jedan od retkih manastira koji se nalazi u ravnici, udaljen samo šest kilometara od Kraljeva, na putu ka Mataruškoj Banji. Ktitor hrama Vaznesenja Gospodnjeg je Stefan Prvovenčani, ali velike zasluge za osnivanje prvog sedišta Srpske arhiepiskopije ima i njegov brat Rastko Nemanjić, sveti Sava. Gradnja glavne manastirske crkve započeta je 1206, a završena pre 1217. godine. Posle krunisanja, kralj Stefan sa sinom Radoslavom zaveštao je darovnom poveljom (čiji se prepis nalazi na zidovima prolaza ispod kule) velike posede svojoj zadužbini i utvrdio povlastice koje se moraju poštovati.

U ovom hramu krunisano je sedam srpskih kraljeva: Stefan Prvovenčani, Radoslav, Vladislav, Uroš, Dragutin, Milutin i Stefan Dečanski. Blizu je istini legenda da su za svako krunisanje otvarana nova vrata, kroz koja bi prošao samo krunisani kralj, a potom bi bila zazidana. Otuda i naziv Sedmovrata Žiča. Ovde je rukopoložen i prvi naslednik svetog Save na čelu Srpske crkve, arhiepiskop Arsenije.

(/slika2)S obzirom na svoj položaj i značaj, Žiča je više puta pustošena i rušena. Prvi su to učinili Kumani, u trinaestom veku, a kasnije i Turci, nekoliko puta. Obnavljali su je arhiepiskopi Jevstatije, Nikodim, Danilo Drugi, mitropolit Zaharije, vladika Joanikije...

Oko 1557. godine monasi iz Žiče prebegli su u Srem, gde su obnovili manastir Šišatovac.

Obnavljana je i u vreme Karađorđa, a veliki restauratorski radovi obavljeni su od 1925. do 1990. godine, pa i u ovom veku. Nekadašnja velika riznica skoro je uništena, a neke od najznačajnijih relikvija nalaze se u Sijeni i Pjačenci, u Italiji. Među njima je i relikvija desnice svetog Jovana Preteče, okovana srebrom, koju je u manastir doneo sveti Sava, i deo časnog krsta iz trinaestog veka.

Živopis potiče iz tri perioda. Najstariji je iz 1219. godine, uglavnom u pevničkim delovima. Iz drugog perioda (1228–1233. godine) su freske u kapeli zvonika. A najznačajniju celinu predstavljaju freske iz perioda obnove posle pohare Kumana, koje se nalaze u glavnom delu crkve. Autori prvih fresaka su carigradski majstori, druge su delo malo poznatih autora, a najmlađe su radili majstori slikarske radionice kralja Milutina.

Tomislav Ž. Popović

-------------------------------------------------------------

Crkva Svetog Petra i Pavla

Od srednjovekovnog manastirskog kompleksa sačuvana je i crkva Svetog Petra i Pavla, za koju se pretpostavlja da potiče iz 14. veka. Obnavljana je u 18. veku, ali su sačuvane sve njene prvobitne arhitektonske odlike i ostaci živopisa iz vremena njenog nastanka. Prema likovima na freskama pretpostavlja se da je hram u prvom periodu bio posvećen Teodoru Tironu i Teodoru Stratilatu.