Knez Mihailova zadužbina

Narodno pozorište ove godine obeležava vek i po postojanja tokom kojeg je ostavilo dubok trag ne samo u kulturi, nego u životu Beograda uopšte.

Zanimljiva je istorija koja je prethodila gradnji poznate zgrade i uspostavljanju nacionalnog teatra.

Posle Drugog srpskog ustanka došlo je vreme da se narod prosvećuje, ali i zabavi, a da mesta za to ne budu, kao do tada, samo kafane. To je doba kada se pojavljuju izdavači i štampari knjiga, no kako je veliki procenat življa nepismen ili polupismen, talas prosvećivanja i ne bi „pokrio” ono što danas nazivamo – široke mase. Tako su ipak veća uzdanica za ovu misiju prosvećivanja i zabave bili nastupi pozorišnih grupa koje su u Beograd stizale iz Austrougarske.

Da ne bude zabune: predstave nisu izvodili na nemačkom ili mađarskom jeziku, već na srpskom koji su i sami dobro govorili jer granica je bila na Savi i Dunavu, a putujuće trupe dolazile su uglavnom iz Novog Sada.

Pozorišne predstave su se održavale onda kada bi glumci uspeli da nađu dovoljno veliki prostor, pa su tako oni zaigrali pred publikom u teatru na Đumruku, u stvari u magacinu carinarnice na savskom pristaništu, podno Velikih stepenica, a preko puta današnje zgrade Kapetanije. Predstave su se, takođe, davale i u Kneževoj, odnosno Velikoj pivari koja je bila na uglu današnjih Balkanske i Admirala Geprata. Neretko pozornica je bila neka kafana, a koliko su predstave bile popularne ilustruje podatak da je jedna odigrana pred dupke punom salom, u Velikoj pivari na –19 stepeni Celzijusa i bez grejanja.

Ubrzo nakon dolaska pozorišnih trupa „iz preka” i u Beogradu počinju da se osnivaju trupe.

Osim pronalaženja odgovarajućeg prostora za izvođenje predstava, problem je bio i kako obezbediti kostime, rekvizite, scenografije, pa nije bila retkost da se članovi pozorišne družine rastrče po Beogradu u potrazi za onim što je potrebno za predstavu. Tako su na sceni glumci koristili prave kubure, sablje, odela tog perioda, a nije bila retkost da se tokom predstave čuje negde iz publike: „Savka, ene ga naš kanabe!”

Sredinom devetnaestog veka, za vreme vlasti kneza Aleksandra Karađorđevića, grupa okupljena oko Matije Bana pokrenula je pitanje izgradnje pozorišta. Sakupljena su sredstva, nabavljen plac tako što je isušena bara na današnjem Zelenom vencu, doveden i arhitekta Emilijano Kasano koji je imao iskustva sa takvim podlogama pošto je gradio po Veneciji. Teren je ipak bio isuviše močvaran za planiranu gradnju velikog zdanja tako da je sav novac sakupljen za ovu namenu potrošen na postavljanje šipova i izgradnju temelja dovoljno čvrstih da na takvom terenu izdrže težinu cele građevine. Gradilište je napušteno i tu je sedamdesetak godina kasnije otvorena pijaca Zeleni venac, a na izgradnju pozorišta smo morali da sačekamo još petnaestak godina.

Knez Mihailo Obrenović je voleo pozorište i često je posećivao predstave, pa je tako prilikom jedne predstave koja se održavala u kafani „Engleska kraljica”, na uglu današnjih Pop-Lukine i Maršala Birjuzova ulice, vođi pozorišne trupe Jovanu Đorđeviću obećao da će mu podići teatar.

Tako je u proleće 1868. godine osnovano Narodno pozorište, a za upravnika postavljen Jovan Đorđević. Knez je pokrenuo i pitanje gradnje pozorišta, pa je u tu svrhu izabran plac između Vitemberške kapije (koju su podigli Austrijanci, a Turci joj nakon preuzimanja Beograda promenili naziv u Stambol kapija) i Kara-džamije koja je kasnije korišćena kao magacin i radionica za pozorišnu scenografiju, a deo za proizvodnju „luft-gasa”, odnosno acetilena za osvetljenje pozorišta. Gradnja pozorišta je započeta ubrzo po dobijanju placa i trebalo je da bude završena do kraja te godine, no atentat u Košutnjaku je sve pomerio, pa je Narodno pozorište svečano otvoreno u jesen 1869. godine.