Heroji u ikonostasu

Od našeg specijalnog izveštača
Banjaluka – Marija Bursać, Vladimir Perić Valter, Slobodan Princip Seljo, Radojka Lakić, Slaviša Vajner Čiča, Veselin Masleša... samo su neka od poznatih imena narodnih heroja čiji su portreti izloženi u Muzeju savremene umetnosti Republike Srpske u Banjaluci u okviru izložbe Was ist Kunst Bosnia and Herzegovina / Heroji 1941–1945, slovenačke umetničke grupe Irvin (Irwin). Izložba je, simbolično, otvorena 29. novembra, na nekadašnji Dan Republike.

Irvin – jedan od najintrigantnijih umetničkih kolektiva istočne Evrope je za svoje prvo predstavljanje u Banjaluci izabrao oko 90 portreta narodnih heroja, boraca iz vremena NOB-a koji se 80 godina čuvaju u depoima Istorijskog muzeja Bosne i Hercegovine u Sarajevu, a naslikali su ih umetnici iz perioda socijalističkog realizma u periodu od 1948. do 1953. godine. Među autorima portreta su i Vojin Dimitrijević, Bogić Risimović Risim i brojni poznati i manje poznati umetnici.

Portreti heroja postavljeni su u dugim nizovima na zidovima muzeja poput socrealističkog ikonostasa. S obzirom na to da su izvučeni iz depoa nekadašnjeg Muzeja revolucije u Sarajevu bili su i oštećeni pa je njihova restauracija zbog finansijskih teškoća potpomognuta dobrovoljnim prilozima građana Sarajeva. Specifičnost i posebno značenje ovim portretima daju specijalno dizajnirani teški, crni ramovi koje je samo za ovu priliku izradila umetnička grupa Irvin.

„Pre sedam godina zajedno sa Mihaelom Ferom, kustosom iz Berlina, radili smo izložbu bosanskog socrealizma u Istorijskom muzeju u Sarajevu i tada smo pronašli ove slike. Privukli su nas ne samo portreti heroja nego i činjenica da je reč o nekoj vrsti spomenika socijalizma koji čuči zaboravljen. A to je sve naša, zajednička, jugoslovenska priča. Irvin je dizajnirao sve ramove na čijim su uglovima replike sa spomenika vajara Stojana Batića koji je radio u Sloveniji najpre u stilu socrealizma, ali je ubrzo raskinuo sa ovim umetničkim usmerenjem. Irvinovi ramovi nisu dekoracija, oni su deo slike koja se na taj način kreće između dva značenja i čini jednu novu konstrukciju”, kaže Miran Mohar, član Irvina.

Izložbu je otvorila Sarita Vujković, direktorka Muzeja savremene umetnosti Republike Srpske, podsetivši da je ovo treći put kako portreti heroja izlaze pred publiku. Prvi put je to bilo pre 50 godina, potom 2011. u Sarajevu i sada u Banjaluci. I stručnoj i široj javnosti bili su dugo gotovo nepoznati.

Publici se obratio i profesor dr Miško Šuvaković, teoretičar umetnosti i autor teksta u katalogu izložbe. On je istakao činjenicu da su  na ovim slikama socijalističkog realizma intervenisali savremeni umetnici tako što su im dali nove ramove koji bi, kako je rekao, ovako crni, barokni, u ono socijalističko vreme sigurno iritirali i stručnu i širu javnost.

„Iz dalekog zaborava izvučeni su portreti narodnih heroja. Nastali su u istorijskom periodu socijalističkog realizma koji je veoma kratko trajao u nekadašnjoj Jugoslaviji i već u drugoj polovini pedesetih godina bilo je sramota među umetnicima, istoričarima umetnosti govoriti o socijalističkom realizmu. U tom smislu ove slike su izvučene iz dvostruke i trostruke prošlosti. Postavljene su kao avet, kao oživljavanje sablasti jednog velikog rata, velikog heroizma. Gledajući ove portrete ostajemo zapitani da li je ovo apologija herojima ili dekonstrukcija heroja? Da li je ovo divljenje onima koji su sanjali novi svet ili je to cinizam onih koji znaju da bolji svet nikada neće nastati”, rekao je Miško Šuvaković.

Slovenačka umetnička grupa Irvin koju čine Dušan Mandić, Miran Mohar, Roman Uranjek, Borut Vogelnik i Andrej Savski danas je nezaobilazno ime u svetu savremene umetnosti. Izlagali su u najznačajnijim svetskim muzejima: MOMA (Njujork), Bobur (Pariz), Državni muzej moderne umetnosti (Moskva)... Osnovani su 1983. godine, a sa muzičkom grupom Lajbah, dizajnerskim odsekom Novi kolektivizam i teatarskom grupom Sestre Scipio Našica činili su deo čuvenog umetničkog pokreta „Noe sloveniše kunst” (NSK). Njihova taktika nije bila direktno kritikovanje države i njene ideologije. Naprotiv, bila je prisvajanje elemenata pozajmljenih iz zvanične ideologije, poigravanje njima, a u cilju potkopavanja vladajućeg sistema.