Drevni krstovi Zakarašja

Vršac, Bela Crkva – Magistar arheologije Dimitrije Mita Madas je čitav radni vek proveo u zavodima za zaštitu spomenika kulture, u Kragujevcu i Pančevu, istražujući prošlost, „prekopavši” Šumadiju, Pomoravlje i južni Banat. Petnaest godina bio je posvećen istraživanjima u dolini reke Karaš, koja izvire u rumunskim Karpatima, a posle 107 kilometara (više od polovine toka je na srpskoj strani), uliva se u Dunav, kod Stare Palanke.

Čitava obala duž ovog vodotoka je prava arheološka riznica koju čini blizu 50 ostataka starih naselja, a od tog broja Madas je na našoj strani istražio 15. Na tom prostoru život se odvijao od neolita do srednjeg veka (oko 6.000 godina). Poslednji trag u starom Zakarašju koji je ovaj arheolog utvrdio ostavili su nekadašnji stanovnici Đurice i datira s početka 15. veka. Pomenuto naselje je nazvano po današnjoj bari, a u davnim vremenima bilo je to ušće Karaša u Dunav, to jest luka na velikoj reci. Posle podizanja HE „Đerdap” taj lokalitet je potopljen.

Zakarašju se Madas posvetio deceniju i po. Koliko se zna, on je najviše istraživao ovaj vodotok na srpskoj strani. Smatra, međutim, da je ostalo još dosta posla i za mlade arheologe, jer je „ovaj prostor istražen samo desetak odsto”. Posebno zanimanje stručne javnosti izazvali su proučeni krstovi Zakarašja i grobovi sa Đurice.

– Krst je kao simbol hrišćanstva rano stigao, po svemu sudeći, iz Soluna, kroz dunavsku dolinu u Zakarašje, a potom uzvodno Karašem nastavio prema Karpatima, prostranim rudonosnim planinama Rumunije – kaže naš sagovornik.

Karas ističe da nauka nema mnogo arheoloških nalaza krstova u Zakarašju, „ali ono što imamo jasno upućuje koliko je Hristov simbol ovde rano zablistao, koliko je rado prihvaćen, postao omiljen i korišćen” na obalama prirodne veze između Dunava i Karpata.

– Mada je ovde tokom mog istraživanja pronađeno ogromno arheološko blago, koje je oplemenilo funduse mnogih muzeja, veliku pažnju zaslužuju najstariji nalazi krstova iz atara današnjeg sela Dupljaja. Oni na sebi nose sva prepoznatljiva stilska obeležja petog i šestog veka. Jedna privatna kolekcija broji čak 17 krstova, pravih dragulja, koji se razlikuju po obliku i načinu korišćenja: prvi su nošeni na grudima, drugi pričvršćeni na odeći, a treći su u svojim šupljim jezgrima čuvali čestice različitih relikvija. U zavisnosti od moći vlasnika, krstovi (i sa likom Hrista) izrađivani su od različitih materijala, od mekanog drveta do najtvrđih metala, čak i presvučeni zlatnom zaštitom, ali i na drugi način ukrašeni – kaže arheolog Dimitrije Madas.