Delimo sudbinu onih koji su ostali u BiH

INTERVJU

Zvornik – Na teritoriji bivše Jugoslavije danas živi nešto više od 6.000 Jevreja. Za poslednjih 67 godina smo preživeli četiri pogroma, navodi rabin Jevrejske zajednice u Republici Srpskoj Jozef Atijas u intervjuu za „Politiku”.

U kakvom položaju se nalaze Jevreji u Bosni i Hercegovini?

– Jevreji u BiH nažalost nisu više konstitutivan narod, nego spadaju među ostale, a ostali i konstitutivni nisu isti, ali mi doživljavamo BiH kao našu otadžbinu. Mi smo časni i moralni građani ove zemlje i nosimo se sa životnim radostima i teškoćama kao i svi drugi narodi koji žive na ovim prostorima. Uveren sam da smo na dobrom putu da povratimo međusobno poštovanje i uvažavanje. Nema posebne netrpeljivosti prema Jevrejima, ali tu i tamo iskrsne poneka ludost, kao što je crtanje kukastih krstova na jevrejskim opštinama. Nas je mali, minoran broj i mi se trudimo da našim prisustvom, radom i ponašanjem pokažemo ono što vekovima dokazujemo – da smo korisni članovi društva. Najsvetiji zakon kod nas od svih zakona Tore je – poštuj zakon zemlje u kojoj živiš. Treba da znaš njihov jezik i njihovo pismo, da budeš moralan i častan građanin.

Koji je najveći problem jevrejske zajednice?

– Prvi, genocidni pogrom našeg naroda, dogodio se  1941. godine, kada su Jevreje, Rome i Srbe stavili van svih ovozemaljskih zakona pa ih je mogao ubiti ko hoće. Drugi pogrom je 1946. kad je izvršena nacionalizacija i svu oduzetu imovinu, koju je 1941. uknjižila NDH, Tito je zakonom o nacionalizaciji imovine i eksproprijaciji uknjižio na FNRJ. Najsramniji pogrom je treći kada su svi Jevreji koji su izrazili želju da se isele u Izrael 1948. godine uslovljeni da napišu svojom rukom da se odriču celokupne imovine u korist vlade FNRJ, uključujući i državljanstvo da bi dobili papire za iseljenje. I danas posle 67 godina apokalipse i kataklizme, koje smo preživeli mi, Srbi i Romi, jevrejska imovina prodaje se u bescenje, zakonom o privatizaciji. To je van pameti i mi smo preduzeli ozbiljne korake preko evropskog i svetskog Jevrejskog kongresa i lobija u Americi. Nadam se da će se to rešiti na civilizovan način. Recimo samo da je u Bijeljini Karađorđeva ulica bila jevrejska, gde je hotel Drina tu je bila sinagoga i uz park bilo je hiljadu jevrejskih kuća.

Koliko Jevreja sad živi u BiH i na prostoru bivše Jugoslavije?

– U BiH živi 1.200, a na prostoru bivše Jugoslavije nešto više od 6.000 Jevreja, dok ih je pre Drugog svetskog rata bilo 89.000. U Sarajevu postoji Jevrejska opština koja ima 750 do 800 članova, Jevrejska opština u Mostaru koja zastupa region Hercegovine broji 58, Jevrejska opština u Zenici ima oko 60, u Tuzli ima 122, u Doboju 90 i Banjaluci 92 člana. Najveća jevrejska opština u Srbiji je u Beogradu sa 2.400 članova, u Novom Sadu ih ima oko 400, u Subotici oko 250, u Pančevu i Nišu otprilike 60, a u Somboru i Senti po desetak.

U Skoplju je sad jedna od najbogatijih jevrejskih opština u Evropi, jer je makedonsko društvo napravilo denacionalizaciju oduzete jevrejske imovine, tako da oni sad grade muzej holokausta i napravili su sinagogu, a cela Makedonija ima svega 203 člana. Postoji jevrejska opština u Hrvatskoj sa centralom u Zagrebu, a Jevreja ima i Splitu, Dubrovniku, Rijeci, Osijeku, Sisku, Koprivnici i Daruvaru. Postoji jevrejska zajednica i u Sloveniji. Oni imaju sinagogu u jednom hotelu. Nažalost u mnogim gradovima nema više Jevreja. Šabac je nekad imao veliku jevrejsku opštinu i sinagogu, koja je do danas sačuvana, ali nažalost u Šapcu ne živi više nijedan Jevrej. Ista stvar je i sa Bijeljinom, Zvornikom i drugim gradovima, pa tako na području od Zvornika do Višegrada živi samo jedna starica u Višegradu. Demografija je takva, a ljudima je otadžbina tamo gdje im je dobro.

Kad su se Jevreji pojavili na ovim prostorima i kakve su tragove ostavili?

– Na prostoru Balkana prvi tragovi jevrejstva pominju se u drugom i trećem veku nove ere i zato postoje dva autentična materijalna dokaza, to je Stobi grad pored Bitola u Makedoniji i drugi lokalitet je u Saloni kod Splita gde su pronađene nekropole starih sinagoga iz tog vremena. Jevrejska opština Dubrovnik u kontinuitetu živi i radi do dana današnjeg već 1650 godina, u Čelarevu na Dunavu pronađene su opeke sa hebrejskim pismom, a autor i tvorac splitske luke je Jevrej Danijel Rodrigo. U BiH masovni dolazak Jevreja je posle španske inkvizicije 1492. godine, a zvanični datum Jevrejske opštine u Sarajevu je 1577. godina. Jevrejska opština Bijeljina bila je vrlo moćna i bogata i do 1941. godine je brojala oko 3.000 članova. U Travniku kao vezirskom gradu bila je velika zajednica, kao i u Višegradu koji se nalazio na carskom drumu. Banjaluka je imala tri sinagoge sa 3.500 članova, u Tuzli su takođe bile tri sinagoge, dve sefardske i jedna aškenatska, a sinagogu su imale i Bijeljina, Zvornik, Derventa, Doboj i Zenica u kojoj postoji i danas, ali je pretvorena u gradski muzej, dok je u mostarskoj sad lutkarsko pozorište.

Sarajevo su zvali Mali Jerusalim, zato što je imalo veliku jevrejsku zajednicu koja je bila vrlo napredna i organizovana, između ostalih je nesporno najstarije kulturno-prosvetno i humanitarno društvo „La Benevalencija” koja je odgajala kadar, školovala studente i đake koji su dali vrhunska intelektualna imena u BiH. U Sarajevu je bilo i vrhunsko pevačko društvo „Lira” koje je gostovalo po Evropi, čak i u Jerusalimu, zatim tu je sportsko društvo „Makabi” i mnoge druge organizacije.

Jevreji su na ovim prostorima živeli, radili, mučili se i patili, ali su uvek iza sebe ostavili trag poštenih, radnih i miroljubivih ljudi. Sa ponosom napominjem da je jevrejska zajednica dala 86,3 odsto žrtava u Drugom svetskom ratu na prostorima bivše Jugoslavije. Ponosan sam i na preko 5.500 učesnika NOR-a, 19 narodnih heroja i više od 2.500 nosilaca partizanske spomenice. U toku tog rata sve je uništeno i mnoge familije su pobijene, a od 13.500 preživelih, više od 7.000 je otišlo u Izrael koji je osnovan 1948. godine. Poučeni gorkim iskustvom od 1941-1945. godine, početkom rata 1992. godine iz BiH su otišla 1.303 člana. Oni koji su ovde ostali dele sudbinu svih naroda i narodnosti, a jevrejska zajednica brine o svojim članovima da makar decu podignemo na put da budu korisni ljudi, a vodimo računa i o starijim i siromašnim članovima. Mogu reći da kod nas nema ni narkomanije, ni prostitucije, ni kriminala i sličnih stvari, jer smo mi duboko moralna zajednica, kaže rabin Jozef Atijas.

Snežana Popović

---------------------------------------------------

Rabin priča vic o nacionalizmu

„UBosnijenekadkaouvicu. KadpitajuHasu – jelimakodvasnacionalizmaišovinizma, aonkaže – ima. Kakostetoosetili? Haso kažeukr’ominekonovčanik. Jesilitinormalan, nematovezestim. Kakonema, opet će Haso. Kakonijeukr’onekomVlahuvećmeni”, prepričava nam rabin Atijas vic.