Odnos bolesti i umetnosti

„Čovekova duša je daleka zemlja koja se ne može dosegnuti i istražiti”, reči su Heraklita iz Efesa. Sigmund Frojd je zapisao da psihoanaliza mora da položi oružje pred problemom pesnika, a Arnulf Rajner kaže: „Psihijatrijski bolesnici su otkrili mnogo toga za umetnost. Otkrili su stvari do kojih umetnici ne bi došli.” Upravo u međuprostoru koji ispunjava ove misaone celine, kao fragmente različitih oblasti s umetnošću povezanih, a koje čitalac može pronaći u štivu „Psihoanaliza i psihopatologija likovnog izraza” Ljubomira Erića (Službeni glasnik, 2019), nalazi se ideja kojom se rukovodio naš poznati psihijatar i psihoterapeut u svojoj analizi ove kompleksne teme. Dajući svoj doprinos rešavanju jednog od presudnih problema stvaranja – odnosa bolesti i umetnosti – kako Zoran Gluščević karakteriše ovaj Erićev poduhvat, autor baštini stručno, psihoanalitičko shvatanje i razmatranje stvaralaštva i umetničke imaginacije, bacajući posebno svetlo na razumevanje karaktera, funkcije i estetske vrednosti vizuelnog izražavanja osoba koje se susreću sa poteškoćama u domenu psihičkog zdravlja.

Dva dela knjige, prvi, šire kontekstualizovan i posvećen relaciji psihoanalize i umetnosti i drugi, koji sužava fokus na likovno stvaralaštvo obolelih, spaja namera da se i na istorijsko-teorijskom ali i terapijskom planu osvetli međupovezanost tih fenomena.

Podsećajući na umetnička dostignuća velikih slikara čija su psihička stanja imala uticaja na njihovo umetničko izražavanje – Fransiska Goje, Vilijama Blejka, Vinsenta van Goga, Edvarda Munka i drugih – Erić ističe značaj psihoanalitičke teorije umetnosti za temu o kojoj piše. Prolazeći kroz njenu klasičnu varijantu, gde, između ostalih, pominje Sigmunda Frojda i Ota Ranka, autor nadovezuje odstupanja od te teorije, čemu su doprineli Alfred Adler i Karl Gustav Jung, ali ne zaobilazi ni nove obrasce, formiranje britanske škole i razvoj ego psihologije. Analiza ličnosti stvaraoca kroz njen razvoj, procese i stepene koji ga prate, kao i dinamičke činioce koji pokreću ličnost, kao što su nagoni ili strahovi, sa posebnim osvrtom na uobrazilju i darovitost, uvod je u studiju likovnog izraza onih koji boluju od različitih bolesti, a što je, nakon početnih tendencija krajem 19. veka, u savremenim tokovima uspostavljeno kao integralni deo likovnog izražavanja uopšte. Dotičući se i ekspresionizma i nadrealizma, pravaca koji su veliki značaj pridavali nesvesnom, Erić posebno obraća pažnju na šizofreniju. Reč je o stanju kod koga je vizuelno stvaralaštvo obolelih imanentnije nego kod onih koji pate od depresije, epilepsije ili se, recimo, suočavaju sa izmenjenim stanjima svesti usled alkoholizma, a koje u svojim različitim fazama na više nivoa (ne samo na koloritnom) boji paletu umetničkog dela osobe kojoj je ova bolest dijagnostikovana. Poseban, zaključni odeljak ovog dela uvodi nas i slikovito u svet „čudnovatosti i lepote” crteža i slika koje su stvorili mnogi sa kojima je Erić kao lekar imao kontakta. Ovom prilikom bilo je mesta za prikaz samo dela kolekcije koja broji oko 500 radova, a koju je Erić poklonio 2010. Muzeju naivne umetnosti u Jagodini.

Konačno, potrebno je naglasiti da je ovo treće izdanje knjige, što govori i o potrebi čitalaštva za ovakvim delom.