Oko jezika na severu Severne Makedonije i malo šire

U Bugarskoj akademiji nauka početkom ovoga meseca je objavljena knjižica „Za oficialnija ezik na Republika Severna Makedonija”, većeg broja autora. Njome je iskazan stav bugarske nauke o problemu „makedonskog jezika”. Veliki deo ovoga teksta nas gotovo da se i ne tiče, ali autori su se potrudili da se i mi zainteresujemo.

Suština bugarskog projektovanja vlastitog identiteta na druge počiva na ideji državno-političkog kontinuiteta u najširim mogućim granicama koje je osvojila turkijska skupina Bugara u silovitom pohodu kroz jugoistočnu Evropu, nakon njihovog vezivanja za tlo Donje Mezije. Zbog nesklada s konceptom savremenog društva, a još i više trenutnog odnosa snaga, bugarski naučnici pribegavaju i ideji o raširenosti bugarskog jezika, takođe formulisanoj u 19. veku.

Tamošnja je filologija odavno u sukobu s ostatkom slovenskih filologija, vođena hipotezom o bugarskom poreklu prvog slovenskog književnog jezika: „Jezik je nastao na bugarskoj podlozi, dakle starobugarski je; čitavo delo Sv. Ćirila i Metodija sačuvano je zahvaljujući Bugarskoj, u koju su se sklonili njihovi učenici; iz Bugarske je ta pismenost preneta u Srbiju i Kijevsku Rusiju.” Kada je počelo stvaranje „staroslovenskog” jezika (oko 863), prevođenjem grčkih i latinskih tekstova na slovenski narodni govor, bugarski je tada jedan iz grupe azijskih turkijskih jezika (domišljanje da se taj jezik nazove „prabugarskim”, a slovenski „starobugarskim” nategnuto je). Solunska oblast, kao ni Velika Moravska nemaju veze s Bugarima i Bugarskom. Ipak, tačno je da je Bugarska kao snažna država po dobijanju vlastite crkvene organizacije imala uslova da tu pismenost ojača, unapredi i raširi, ali je i istina da su Srbi i Hrvati slovensku pismenost dobili nezavisno od nje; uticaj iz „bugarskih” krajeva došao je kasnije, naročito u vreme vizantijske vlasti (11–12. vek).

Bugarski filolozi sve slovenske govore koji se genetski ili tipološki slažu sa slovenskim jezikom formiranim u slovenskoj zajednici potčinjenoj Bugarima smatraju bugarskima. Pokriće za ovakav stav leži u činjenici da su se neki Sloveni i Bugari kroz jedinstven državni sistem stopili u Bugare slovenskog jezika. Običan je to put za postepeni nastanak jednog naroda, ali taj se princip ne može prisilno primenjivati na sve druge koji su ostali izvan te državne tvorevine ili su u nekom periodu i bili u njenim okvirima, ali ne žele da se identifikuju s njom.

Današnji slovenski govori s najvećeg dela Vardarske Makedonije ne odgovaraju u svemu ostalim „bugarskim” govorima; oni su se dubinski izmenili u 13. i 14. veku, a to je vreme širenja Srbije na stare vizantijske i bugarske posede. To je, uostalom, i vreme podizanja važnih crkava i manastira na ovom terenu staranjem srpskih vladara, gotovo jednako važnih za srpsku kulturu poput svetinja na Kosovu i Metohiji. Granica između zapadnih i istočnih južnoslovenskih govora tada se pomerila daleko na jug. Govori u srednjem veku nisu se menjali veštačkim učenjem jezika, nego tesnim kontaktom i pomeranjem stanovništva.

Ipak, ne mogu se poništiti rezultati koje je dao proces vođen sigurnom rukom partije na tlu nekadašnje Stare Srbije u novoj Jugoslaviji, iako to bugarska strana zahteva. No, usudićemo se da postavimo pitanje: po kojim kriterijumima je ustanovljena severna granica najjužnije republike, na čijem severnom obodu se prostiru periferijski kraci srpskih, prizrensko-timočkih govora. Mapa koju donose bugarske kolege ranije je već objavljena i na njoj su prikazani kao prirodna celina svi prizrensko-timočki govori (Srbija, Bugarska, Makedonija). Iz očiglednih razloga izuzeti su samo govori s najvećeg dela KiM: autori su se „zadovoljili” goranskim i drugim govorima, idući od krajnjeg jugozapada pokrajine do Prizrena. U kodifikaciji makedonskog književnog jezika (1944/1945), osim „zapadnih” i „istočnih”, uzeti su u obzir i „severnomakedonski” govori – genetski srpski. Decenijama su ovi Srbi bili izloženi asimilovanju, ali i dalje postoje naselja sa srpskim stanovništvom. Srpska dijalektologija kao „srpskohrvatska” nije mogla da se otvoreno izjasni o problemu. Srpskim lingvistima je preostajalo samo da se, posle svega, kada već izvesni deo našega naroda nije želeo da se utopi u druge, konstatuje da su ovi govori „bliski” prizrensko-timočkim i da su srpski samo onda kada se neko eksplicitno izjašnjava pripadnikom srpskog naroda. To je usvojeno kao opšte načelo za sve krajeve u kojima se govori srpskim jezikom. Isto tako, na zapadu Bugarske uz samu granicu protežu se ovakvi govori.

Pošto su se u okvirima bugarske nacije našli neki od govornika iz naznačene zone, jednim delom u samoj Srbiji, drugim delom u Bugarskoj, srpska nauka nije forsirala ovu temu i korektno je prepuštala sva pitanja drugoj strani. Videvši, međutim, u ovome srpsku slabost, naše kolege su iskoristile prisustvo malog dela ovakvih govora u svome korpusu za različite kombinacije. Prvo, prisvojili su celu prizrensko-timočku zonu u Srbiji i Makedoniji, a zatim i čitav niz srednjovekovnih spomenika koji su pisani srpskom redakcijom staroslovenskog jezika, s opštim izgovornim crtama srpskog jezika. U dijalektologiji, savremenoj i istorijskoj, rado se govori o dijalekatskim kontinuumima. Međutim, osnovni faktor nastajanja srpskog jezika i onog slovenskog koji će se vremenom identifikovati kao „bugarski” jeste prekid kontinuuma. Granica koja deli zapadne od istočnih južnoslovenskih govora i prolazi zapadom Bugarske toliko je izrazita da nju, kako to ističe prof. Ivić, na slovenskom terenu drugde prevazilazi samo granica između zapadnih i istočnih slovenskih jezika dalje na severu.

U identitetskim pitanjima mora se zauzeti stav, jasan i čvrst, ali i naučno korektan. Došlo je vreme da slobodno kažemo da u nekim specifičnim slučajevima osim srpskih govora mogu postojati govori srpskoga jezika koji nisu srpski. Nacionalno izjašnjavanje nikada, u stvari, i nije bilo lingvistički kriterijum. Puna korektnost postiže se samo uz uvažavanje oba faktora.

Naučni saradnik Instituta za srpski jezik SANU i docent na Filološkom fakultetu u Beogradu