Centar za turiste u Baroknoj kapiji

Prvi eksponat buduće galerije Beogradske tvrđave mogao bi da bude srednjovekovni bedem koji uprkos svom imenu krije dokaze da je taj prostor bio nastanjen ljudima još u praistoriji. To je prva potvrda o kontinuiranom naseljavanju i Gornjeg grada tvrđave, a nalazi poput kostiju i školjki otkriveni su zahvaljujući obnovi jugoistočnog bedema sa dvema kapijama, Sahat i Baroknom.

Rekonstrukcija i dogradnja tog kompleksa trebalo bi da budu okončani sledećeg meseca, kada će Beograđani i njihovi gosti dobiti vizitorski centar u prostorijama Barokne kapije, koja je zbog oštećenja godinama bila zatvorena. Osim toga, na krovu Barokne i Sahat kapije formiran je plato – svojevrstan vidikovac sa kojeg pogled puca na ceo ovaj spomenik kulture od izuzetnog značaja, na grad i reke. Taj vidikovac, sa kojeg će moći da se uđe u Sahat kulu, na jednom svom delu imaće zeleni krov koji je ogradom odvojen od vidikovca dostupnog posetiocima.

– Plato je ograđen zaštitnom ogradom visine od 80 do 100 centimetara koja je povučena od ivice bedema da bi se što manje sagledavao i narušavao izvorni izgled prostora. Na platou će biti staklene lanterne – ističe dr Marina Pavlović, arhitekta i pomoćnik direktora gradskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture, koja je izradila projekat obnove kompleksa Sahat i Barokne kapije, koje preseca srednjovekovni bedem.

Zaštitnom pločom pokriven je svod prolaza Sahat kapije i prostor koji se nalazi između Sahat i Barokne kapije. Na taj način formirana je prostorija površine oko 48 kvadratnih metara i visine od oko šest metara. U nju se ulazi iz jedne od dveju bočnih prostorija Barokne kapije.

– S obzirom na veliku visinu, predviđena je izrada galerije nad jednim delom prostorije, od lake čelične konstrukcije. Obnovom novodobijenih prostorija predviđeno je njihovo priključivanje galeriji Beogradske tvrđave, koja je bila u Baroknoj kapiji, formiranjem otvora ispod zone temelja srednjovekovnog bedema, koji je otkriven 2003. Zidovi kapija su restaurisani, a postojeći podovi su zadržani – objašnjava Pavlovićeva.

Barokna kapija je do 1987. godine bila zazidana i van funkcije. Obnovom iz 1989. godine formirana je galerija Beogradske tvrđave koju su činile tri prostorije, centralni prolaz kapije i dve manje bočne, površine od oko 187 kvadratnih metara. Tada, kako kaže Pavlovićeva, galerija nije zaštićena od atmosferskih uticaja, tako da je vremenom obnovljeni prostor propao. Prema projektu zaštite od vlage koji je izradio gradski Zavod za zaštitu spomenika kulture, pre 17 godina uklonjen je zemljani nasip iznad kapija.

– Tada je otkriveno da bočne prostorije Sahat kapije, za koje se smatralo da su urušene, zapravo nikada nisu ni bile izgrađene, iako unutar prolaza kapije postoje otvori za vrata i prozore. Nad jednim delom prostora podignuta je privremena nadstrešnica, dok je drugi ostao bez zaštite. Privremena nadstrešnica stajala je sve do prošle godine, a prostor u kapijama za to vreme je rapidno propao, pogotovo galerija Beogradske tvrđave – ističe Pavlovićeva.

U obnovu tog kompleksa investitor Javno preduzeće „Beogradska tvrđava” uložilo je oko 43,5 miliona dinara bez PDV-a. Glavni izvođač radova, koji su počeli krajem prošle godine, jeste firma „Koto”.

Intervenisali i despot Stefan i austrijska artiljerija

Sahat kapija predstavlja glavni ulaz u Gornji grad Beogradske tvrđave iz pravca Knez Mihailove ulice i Ulice Vase Čarapića. Izgrađena je u okviru jugoistočnog bedema Gornjeg grada, koji je od vremena svog nastanka u srednjem veku pa do poslednje rekonstrukcije tvrđave izvedene u 18. veku usled mnogih intervencija potpuno transformisan.

Kompleks Sahat kapije čine dve kapije − Barokna i Sahat − koje su u neposrednoj blizini i povezane manjom bočnom prostorijom. Kompleksu pripada i Sahat kula izgrađena na spoljnoj strani bedema iznad prolaza Sahat kapije. Sva tri objekta preseca srednjovekovni bedem, čiji očuvani delovi na ovom potezu čine takođe značajan deo kompleksa, kao i Kornarov bedem, koji je u vreme rekonstrukcije tvrđave krajem 17. i početkom 18. veka izgrađen ispred srednjovekovnog zida.

Sahat kapija svedoči o različitim fazama građenja. Dosadašnja istraživanja ukazuju na to da je prvi prolaz kroz srednjovekovni bedem iz prve polovine 15. veka, odnosno iz vremena vladavine despota Stefana Lazarevića, na mestu današnje kapije probijen kada su Austrijanci osvojili tvrđavu 1688. godine, kaže dr Marina Pavlović.

Dve godine kasnije Turci zauzimaju tvrđavu i zidaju prolaz Sahat kapije.

U okviru velike barokne rekonstrukcije (1717–1739) Austrijanci su probili Baroknu kapiju pored Sahat kapije. Njen položaj nije se uklapao u novo rešenje bastione artiljerijske fortifikacije jugoistočnog fronta, sa simetrično postavljenim bastionima i glavnom ulaznom kapijom na sredini. Zato je formiran novi ulaz u Gornji grad, odnosno izgrađena je Barokna kapija od opeke i zasvođena poluobličastim svodom.

− U poslednjoj velikoj rekonstrukciji tvrđave, posle ponovnog prelaska pod tursku vlast, posle 1740. godine, Barokna kapija je zazidana, a u funkciju je vraćena stara Sahat kapija, iznad koje je podignuta kula sa satom po kojoj je i kapija dobila današnji naziv. Krajem 19. i u prvoj deceniji 20. veka na prostoru bedema podignute su tri pomoćne stražarske kućice srpske vojske – ističe Pavlovićeva.