Josip protiv Josifa

Sukob komunističkih partija okupljenih oko Staljinovog Informacionog biroa (IB) i Komunističke partije Jugoslavije (KPJ) predstavljao je složeno razmimoilaženje kroz koje su se prelamali ideološki, partijski, politički, vojni, ekonomski, kulturni i lični faktori. Komponenta ličnog i uloga J. B. Tita nezaobilazna je sa stanovišta njegovog odnosa prema Staljinu, kao i odnosa u najužem jugoslovenskom vrhu. Sukob se u početku odvijao tajno, a obelodanjen je Rezolucijom IB, 28. juna 1948. Tito će u okviru svoje taktike pružanja otpora i te 1948, u jeku odbacivanja Rezolucije i sopstvene borbe za distanciranje od velikog Vođe, Staljinu čestitati rođendan 21. decembra, ali to neće uraditi sledeće, 1949. godine.

Jugoslavija je u to vreme bila suočena sa realnošću napada sa Istoka i podrivanja svoje stabilnosti iznutra. Granice prema jugoslovenskim susedima postale su poprište oružanih incidenata. Vojne provokacije, teroristički akti, sabotaže, propagandni pritisak, ekonomska blokada, ideološke i političke podele, strah, neizvesnost i opšta nesigurnost bili su svakodnevica u kojoj se živelo. Takva atmosfera ojačala je uticaj vojnog faktora i podržavala moć komunističke političke policije – Udbe. Cena odbrane države i samovlašća KPJ imala je svoje naličje u represiji. Veliki broj ljudi uhapšen je i zatvoren. Stradalnici po „gulazima“ ostavili su svedočanstvo o robovanju idejama i zatočništvu politici.

Ideološki i politički sukob IB i KPJ rezultirao je rascepom monolitnog bloka na Istoku. Zapad je iskoristio raskid koji je dobio na „poklon“ i usvojio strategiju „održavanja“ Tita. Tito je sopstvenim izborom postao „žongler“ nesvrstavanja između Istoka i Zapada. Odnosi Josifa i Josipa vremenom su se menjali. Posle sukoba počela je da se gasi Staljinova, a na drugoj strani da sija politička zvezda Josipa Broza Tita.

Promena jugoslovenske politike je nagrizala ideološki oklop i izazvala dileme, tako da je razumljiva činjenica da se prvi antikomunistički disident (Milovan Đilas) pojavio upravo u Jugoslaviji. Vođa (Tito) i Partija su sledili liniju samovlašća distancirajući se od krutog totalitarizma i zapadnog pluralizma. Vođa je ideologiju umešno iskoristio kao političko sredstvo osećajući da je Đilasov slučaj „prethodnica“ sučeljavanja s pluralizmom, političkim i partijskim. Ploveći između straha od pretnji sa Istoka i straha koji su potencijalno donosili procesi demokratizacije, Tito i Partija su u oba slučaja gubili vlast. Sovjetska inicijativa za normalizaciju odnosa 1954/55. i kasnije Titu je omogućila da održi distancu prema Zapadu i izbegne neposredno uključenje u NATO. Kasnije je imao spoljnopolitičke ambicije „velikog“ vođe „male“ države. Razvoj jugoslovenske federacije tekao je u znaku političkih kriza (slučajevi Đilasa, Rankovića, studentskog bunta 1968, maspoka u Hrvatskoj, liberala u Srbiji, Ustava iz 1974. itd.). „Federiranjem“ federacije premoć nad pametnima i sposobnima dobijali su partijski aparatčici onemogućavajući demokratizaciju društva. Pretnja državnog opstanka ostala je stalno prisutna trauma. Integracija se iskazivala na političkom, ali ne i na ekonomskom i širem društvenom nivou. Položaj Jugoslavije izgledao je previše naglašenim i važnim. On je to bio politički u jednom vremenu nakon čega se otišlo u krajnosti neshvatanja, minimiziranja i neznanja. Jedno je sigurno: podvrgavanje država ličnostima predstavlja usud na ovim prostorima, jer se pokazalo da su takve države trajale koliko i njihovi vladari.

načelnik odeljenja za vojnu istoriju Instituta za strategijska istraživanja