Tajni svet rimskog maltera

Tokom istraživanja nekropole na lokalitetu Viminacijum, nedavno je pronađen rimski sarkofag položen na osnovu od maltera, za koji se ispostavilo da je neverovatne tvrdoće – jedva je udarcima krampom odlomljen jedan njegov deo. Uzorak je prenet u laboratoriju u Beogradu i sada je u fokusu istraživačkog tima okupljenog oko projekta "Modeko200" (MoDeCo2000), koji finansira Fond za nauku, u okviru programa PROMIS 2020‒2022.

Šestoro naučnika iz Arheološkog instituta u Beogradu, Instituta za ispitivanje materijala i novosadskog Tehnološkog fakulteta, uz brojne saradnike, traga za odgovorima na pitanja: kako je na prostorima današnje Srbije tokom rimskog perioda izrađivan malter, i koje lokalne osobenosti su ugrađene u vezivni materijal koji je građevinama obezbeđivao dugovečnost.

– Od svih zidarskih komponenti iz antičkog doba, malter je najkompleksniji. Pravljen je po recepturama za čijim tajnama se i danas traga. U svetskoj nauci, izrada i upotreba maltera u doba Rima je neprestano aktuelna tema, dok je u Srbiji ostala gotovo nedodirnuta – objašnjava dr Emilija Nikolić, naučni saradnik Arheološkog instituta i rukovodilac ovog projekta.

U proteklih devet meseci, obavljeno je terensko istraživanje i najveći deo laboratorijskih ispitivanja uzoraka maltera sa 23 lokaliteta u Sremu, Viminacijumu i duž Dunava do Đerdapa, kuda se prostirala odbrambena granica Rimskog carstva (Limes). Rezultati istraživanja biće i doprinos dosijeu „Granice rimskog carstva – Dunavski limes u Srbiji”, koji u saradnji s Uneskom izrađuje Zavod za zaštitu spomenika. Plan je da ostaci vojnih logora i utvrđenja na tom potesu stave pod zaštitu kao deo svetske kulturne baštine.

– Naš projekat jeste naučni, ali je cilj da rezultati analiza budu primenjeni u postupku konzervacije. Osim stvaranja sveobuhvatne baze podataka, namera nam je da kreiramo maltere koji će po boji, granulaciji i čvrstoći biti što približniji originalu na datom lokalitetu. Da budu kompatibilni s izvornim materijalom, estetski uklopljeni i trajni – kaže dr Nikolić.

Prema planu rada kojim se rukovodi tim projekta, fokus je na ispitivanju uzoraka s lokaliteta na kojima se već radi ili će uskoro početi konzervacija. To su grobnica u Brestoviku, jedan od najdragocenijih spomenika iz rimskog perioda na tlu Beograda, zatim Diana, tvrđava podignuta za vreme cara Trajana (nalazi se ispod HE „Đerdap”), Vikus Kupe (Golubac), Akve (Prahovo), kao i Laderata – baza legionara na Dunavu, nizvodno od sela Ram. Naravno, u središtu pažnje permanentno je arheološko nalazište na području Starog Kostolca, 12 kilometara od Požarevca.

– Oko jakog vojnog logora, od prvog veka razvijao se Viminacijum, koji je, zajedno s garnizonom, imao oko 30.000 žitelja, što je srazmerno jednako današnjim gradovima od 500.000 do milion stanovnika. Osim riznice uzoraka, kakav je i nedavno pronađeni malter izvanredne tvrdoće, ovaj lokalitet može biti i veliko „ogledno polje” na kome ćemo demonstrirati rezultate našeg istraživanja – kaže dr Mladen Jovičić, naučni saradnik Arheološkog instituta i učesnik ovog projekta.

U pokušaju da naprave što kvalitetniji malter, drevni neimari su eksperimentisali s raznim „začinima”. Na popisu „čarobnih sastojaka”, što u praksi što u legendama, našli su se i pirinač, jaja, svinjska mast, krv i kosti životinja i pobijenih neprijatelja... Kako objašnjava dr Jovičić, karakteristika rimske gradnje bila je ekonomičnost, odnosno korišćenje materijala koji su bili pod rukom. U provinciji Gornja Mezija, koja je obuhvatala najveći deo teritorije današnje Srbije,"napi Rimljani" su u malter uglavnom dodavali mlevenu ili drobljenu opeku i pojedine agregate koji su davali specifičnu boju. Nije bilo egzotičnih komponenti, poput vulkanskog pepela i zemlje podno Vezuva, koje su malteru obezbeđivale snagu i otpornost na vodu i vlagu. Ali za „kapitalne investicije”, kakva je bila izgradnja Trajanovog mosta na Đerdapu – nije se štedelo. Baš kao što je i za reprezentativne objekte u Sirmijumu (Sremska Mitrovica) i Gamzigradu dopreman najbolji kamen iz Grčke, Male Azije i Egipta.

Prema rečima dr Emilije Nikolić, na osnovu uzoraka sa ostataka Trajanovog mosta, koji je završen 105. godine (gotovo deset vekova važio je za najduži most na svetu), ima indicija da su za spravljanje maltera dovoženi prvoklasni vulkanski materijali s Apeninskog poluostrva.

– Takva hipoteza ima smisla, budući da se radi o građevini koja stoji u vodi. Ako i ne potvrdimo ovu pretpostavku, bićemo jednako zadovoljni, jer to znači da je i na ovim prostorima bilo kvalitetnih materijala za tako monumentalnu građevinu, koju je projektovao Apolodor iz Damaska, najveći arhitekta svog vremena – zaključuje naša sagovornica.