Ne zaboravimo naše velikane

Decembra 2021. godine navršile su se 133 godine od rođenja kralja Aleksandra Karađorđevića i 103 godine od ujedinjenja Kraljevine Srbije s državom SHS u zajedničku državu Južnih Slovena – Kraljevinu SHS. Ovo je i prilika da se podsetimo na ulogu Aleksandra Karađorđevića u značajnim događajima srpske istorije. Rođen je 16. decembra 1888. godine na Cetinju, na dvoru svoga dede kralja Nikole Petrovića, a detinjstvo je proveo kod dede i svog oca u Ženevi. Školovao se u Švajcarskoj i Sankt Peterburgu. Postao je prestolonaslednik 1909. godine, regent je bio od 1914. do 1921. godine, a kralj SHS – Jugoslavije od 1921. do 1934. godine.

O ličnosti kralja Aleksandra Prvog i njegovoj ulozi i zaslugama u borbi za oslobođenje srpskog naroda, stvaranju Kraljevine SHS – Jugoslavije, vođenju njene unutrašnje i spoljne politike, sve do kraja prošlog veka nije se mnogo pisalo, ili se pisalo i govorilo da bi se umanjila njegova uloga u značajnim događajima srpske i istorije Kraljevine SHS – Jugoslavije. Skoro da ne postoji ličnost takvog značaja koja je toliko dugo zapostavljana, bez stvarnih činjenica izvođeni su najnepovoljniji sudovi (B. Gligorijević). U okviru stogodišnjice Prvog svetskog rata i stvaranja Kraljevine SHS, kralj Aleksandar je bio predmet većeg interesovanja istoričara, književnika i šire javnosti, pri čemu je isticana njegova uloga u borbama za oslobođenje srpskog naroda, stvaranju zajedničke države i vođenju njene spoljne i unutrašnje politike.

U ratovima protiv Turske bio je komandant armije koja je rešila ishod Prvog balkanskog rata. U Prvom svetskom ratu, kao vrhovni komandant srpske vojske, za sve vreme ratnih operacija nije se odvajao od svojih vojnika, s kojima je delio sudbinu od početka do kraja, preživeo albansku golgotu i s poslednjim odredom vojske zaplovio prema Krfu. Bio je glavni inicijator otvaranja Solunskog fronta i, zajedno sa svojim vojnicima, doprineo je proboju tog fronta i uspešnom završetku Prvog svetskog rata.

Radi zaštite od zemalja koje se nisu mirile s Versajskim mirovnim poretkom, bio je glavni inicijator stvaranja saveza Mala Antanta (Kraljevina SHS, Rumunija i Čehoslovačka), a kasnije i Balkanskog saveza (Grčka i Turska). Njegova unutrašnja i spoljna politika bile su opterećene teškim nasleđem i složenim društveno-ekonomskim i političkim prilikama u zemlji i inostranstvu. Posebno težnjama zemalja u okruženju koje su pokazivali pretenzije prema jugoslovenskoj teritoriji.

Zamera mu se stvaranje Jugoslavije, a zanemaruju činjenice da je većina političkih, vojnih intelektualnih elita u Srbiji i Hrvatskoj bila za ujedinjenje u zajedničku državu. Zaboravlja se i činjenica da je došlo do promena u međunarodnim odnosima posle Oktobarske revolucije, zbog čega je Srbija izgubila vernog prijatelja. Verovalo se da je stvaranjem velike ujedinjene države moguće obezbediti brži društveno-ekonomski razvoj zemlje, njenu samostalnost i nezavisnost. Stvaranje jugoslovenske države zasnovane na integralnom jugoslovenstvu nije se pokazalo održivim. O stvaranju Kraljevine SHS – Jugoslavije, među autorima postoje različita mišljenja. No, iz današnje perspektive, ideja o zajedničkoj državi mora se posmatrati u kontekstu ondašnjih promena. Kao vladar velikog međunarodnog ugleda nastojao je da Jugoslaviju učini što jačom i nezavisnijom. Zbog toga je mnogima smetao, pa je pao kao prva žrtva fašizma u Evropi. To je bio veliki udarac za dalji razvoj Kraljevine Jugoslavije.

Kralj Aleksandar se suprotstavio dvema velikim silama u borbi za oslobođenje svog naroda i zauzima značajno mesto u srpskoj istoriji. Svom narodu je ostavio mnogo zadužbina (Spomenik neznanom junaku na Avali, obnovljenu kapelu Njegoša na Lovćenu, Spomenik zahvalnosti Francuskoj na Kalemegdanu, studentski i dom učenika…). Zato se s pravom pitamo zašto je tako dugo zapostavljan ovaj izuzetno zaslužni srpski vladar. Zašto do pre nekoliko godina u Beogradu nije postojala ulica s njegovim imenom i zbog čega mu još nije podignut spomenik i njegovom ocu kralju Petru Prvom? Vreme je da se ovim zaslužnim srpskim vladarima podigne spomenik u Beogradu. Na taj način pokaže poštovanje prema velikanima naše istorije.

Borislav Stanojlović