Najviše stradale domaćice, deca i najstariji

Čak 90 odsto stradalih Jevreja sa tla okupirane Srbije izgubilo je život u dva logora formirana u Beogradu – na Sajmištu i Topovskim šupama. Time su se ova dva stratišta izdvojila kao centralna mesta Holokausta u okupiranoj Srbiji. Nasuprot ovom procentu, u drugim koncentracionim logorima ili na mestima masovnih i pojedinačnih streljanja usmrćena je tek sedmina pobijenih pripadnika jevrejske zajednice.

Ovo je samo deo nalaza koje smo pronašli u studiji „Od Topovskih šupa do Sajmišta”, istoričara dr Dragana Cvetkovića, muzejskog savetnika u Muzeju žrtava genocida. Ta institucija je nedavno objavila drugo izdanje ove knjige, s podnaslovom „Kvantitativna analiza Holokausta u okupiranoj Srbiji”. S namerom da sagleda unutrašnju strukturu pretrpljenih gubitaka jevrejske zajednice s područja naše zemlje u Drugom svetskom ratu, autor je sproveo kvantitativnu analizu ličnih podataka o žrtvama. Na taj način uspeo je da Holokaust u Srbiji prikaže iz ugla statistike, odnosno podataka o uzrastu, zanimanjima i drugim demografskim obeležjima stradalih Jevreja, kao i da njihovo stradanje razmotri u odnosu na gubitke drugih naroda za vreme okupacije.

Dodatni motiv za ovo istraživanje jeste, prema rečima autora, to što dosad nije utvrđen precizan broj stradalih Jevreja s područja okupirane Srbije. I dok su u literaturi najčešće navođene procene od 13.600 do 15.000 žrtava, Jad Vašem procenjuje da ih je stradalo između 11.000 i 12.000. Od tih brojeva Cvetković je revizijom ukupnog popisa žrtava rata utvrdio da je za svega 6.254 jevrejske žrtve u Srbiji poimence utvrđen identitet, kao i bliža demografska obeležja, pa je na osnovu tog broja napravio analizu.

„Kolektivno određeni za uništenje od strane nacističkih okupatora, Jevreji iz okupirane Srbije uništeni su u prve dve godine rata, odnosno 1941. i 1942, dok su od 1943. do 1945, nakon kulminacije Holokausta, život izgubili malobrojni Jevreji preostali u logorima ili oni koji su neuspešno pokušavali da pronađu utočište u drugim delovima podeljene Jugoslavije i inostranstvu”, ističe Cvetković.

U prilog nameri okupatora da sprovede Holokaust u Srbiji svedoči i to što je među stradalim Jevrejima gotovo identičan procenat muškaraca i žena, kao i to što su zabeleženi gubici u svim uzrasnim grupama, bez obzira na rodnu pripadnost žrtava.

„Kada je reč o profesionalnoj strukturi, blizu 40 odsto stradalih pripadnika jevrejske zajednice bila su izdržavana lica – domaćice, deca, starije osobe i ljudi s posebnim potrebama. Privrednici su činili 23 odsto. Službenici, stručnjaci i pripadnici slobodnih zanimanja, kao što su advokati, umetnici, muzičari, glumci, pisci, novinari i drugi, imali su udeo od oko 15 procenata, učenici i studenti 14 odsto, dok je radnika bilo oko šest procenata”, navodi Cvetković.

U knjizi se razmatraju i razmere stradanja civila po nacionalnoj pripadnosti u odnosu na ukupan udeo u populaciji Srbije. Po tom kriterijumu, najviše civilnih žrtava za vreme okupacije su u apsolutnim brojevima svakako imali Srbi, kao brojčano najzastupljeniji narod, čineći 80 odsto svih ljudskih gubitaka, dok su Jevreji imali oko 11 procenata. Ali kada se sagleda da su Srbi pre rata činili 85 procenata ukupne populacije, a Jevreji svega 0,35 odsto, onda se može zaključiti da su gubici jevrejske zajednice srazmerno 32 puta veći u odnosu na njihovu zastupljenost u stanovništvu.

„Pri razmatranju ukupnih gubitaka jevrejske zajednice s područja okupirane Srbije, potrebno je Jevrejima stradalim u Holokaustu pridodati i one koji su poginuli prilikom bombardovanja Beograda i drugih gradova u ’aprilskom ratu’, ali i one koji su izgubili život u aktivnom pružanju otpora fašizmu kao pripadnici Vojske Kraljevine Jugoslavije, partizanskog pokreta ili savezničkih vojnih formacija”, ističe Cvetković, dodajući da bi to trebalo da bude relevantna tema nekih budućih istraživanja.