Jovanka Broz ‒ kustoskinja zbirke uspomena

Kako danas vidimo Jovanku Broz? Kao prvu damu ili Jovanku koja je bila model generacijama svojih vršnjakinja i mlađih žena? Da li vidimo Jovanku partizanku? Da li su njeni mnogostruki identiteti utkani u kolekciju smeštenu u imaginarni muzej čija je jedina kustoskinja bila Jovanka i da li ih je moguće iščitati iz slika koje je svakodnevno gledala u svojoj kući?

Ovo su neka od pitanja koje su postavili Ana Panić i Nikola Ivanović, kustosi izložbe Partizanka i Fragonar. Kolekcija slika Jovanke Broz, čije je otvaranje zakazano za sredu, 18. maj, u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu u 20.00 časova. Biće izloženo 36 dela iz zbirke Muzeja Jugoslavije. Više od tri decenije ova umetnička dela nalazila su se u vili koju je Jovanka Broz koristila nakon Titove smrti u Bulevaru kneza Aleksandra Karađorđevića broj 75 (nekadašnjem Bulevaru mira). Tu su preneta iz Rezidencije u Užičkoj 15, u kojoj je Jovanka Broz živela od 1945. do 1980. godine.

„Od 36 izloženih slika trećina je poklonjena direktno Jovanki Broz sa posvetom napisanom lično njoj u periodu između 1965. i 1977. godine. Ostale su poklonjene Titu ili su namenski nabavljane za uređenje njihovog zajedničkog doma u Užičkoj 15, a posle Titove smrti su Jovanki dodeljene za uređenje njenog novog doma. Prenete su slike koje su se nalazile u prostorijama koje je ona koristila – ženska kancelarija u prizemlju, spavaća soba na spratu, salon na spratu, radna soba na spratu, kupatilo i predsoblje ispred njega. Te privatne odaje Jovanke Broz smo, u meri u kojoj je to bilo moguće, pokušali da rekonstruišemo na izložbi, dodajući po neki lični predmet, fotografiju ili komad nameštaja i tako na osnovu sačuvanih artefakata predstavimo njen lični muzej u kome je živela”, navodi kustoskinja Ana Panić.

Zbirka slika Jovanke Broz nikada nije postojala kao samostalna zbirka. Sve ove slike su posle Titove smrti popisane i bile su deo likovne zbirke nekadašnjeg Memorijalnog centra Josip Broz Tito, čiji je Muzej Jugoslavije pravni sledbenik, i kako su iz te zbirke izašle (iako nikad nisu zvanično ispisane jer ih ona i nije zvanično uzela, a ostavinska rasprava iza Tita nije bila okončana) tako su sada vraćene Muzeju Jugoslavije i čuvaju se u Zbirci poklona. Nakon Jovankine smrti, predstavnici Muzeja Jugoslavije komisijski su preuzeli 584 predmeta koji su, nakon identifikacije i utvrđivanja vlasništva na osnovu muzejskih kartona i inventarnih brojeva koji su se neretko, i nakon trideset godina, još nalazili na predmetima koje je Jovanka koristila, preneti u muzejske depoe.

Ono što danas vidimo kao kolekciju slika Jovanke Broz je zapravo jedan donekle slučajan skup slika, različitih i po stilovima, i po vrednosti, i po značaju koji se nikako ne može podvesti pod sistematsku kolekciju jer je izostalo selektivno, aktivno i dugoročno traženje reprezentativnih predmeta. Pored ovih slika u kući u kojoj je živela Jovanka Broz se nalazilo još dvadesetak slika od kojih su neke pripale porodici nakon njene smrti, a neke su se vodile kao inventar kuće te su ostale u državnom vlasništvu u zbirci kojom rukovodi Uprava za zajedničke poslove republičkih organa koja i danas upravlja ovim objektom. Među njima je nekoliko reprezentativnih slika austrijskog slikara Franca Hoenbergera (1867‒1941), za njega tipičnih pejzaža i mrtvih priroda, dok su ostala dela lošijeg kvaliteta, među kojima više kopija Velaskeza i Rembranta koji je Jovanki bio omiljeni slikar.

‒ Od izloženih slika, po značaju bih izdvojila sliku rasvetljene palete Žene u razgovoru Vlaha Bukovca iz 1898. godine kada počinje njegov „cavtatski intermeco”, što vidimo i po svetlim bojama i mediteranskom suncu koje obasjava sliku, kao i monumentalno platno Mladena Josića Priprema toalete iz 1938. godine u stilu poetizovanog realizma. To je najreprezentativnija slika iz ciklusa portreta glumica i pozorišnog sveta iz Narodnog pozorišta u kome je Josić u tom periodu radio kao scenograf. Na ovoj slici reč je o portretu operske pevačice Katice Jovanović, primadone beogradske opere koja je prikazana u raskošnoj haljini dok se pred ogledalom priprema za nastup ‒ objašnjava Ana Panić.

U tom heterogenom likovnom fondu nalaze se i gravire na metalnoj ploči, kopije iz epohe rađene po slikama Dobra majka i Ljubavni zavet francuskog rokoko umetnika Žana Onora Fragonara. One su se nalazile pored Jovankinog kreveta u obe kuće u kojima je provela ukupno više od šest decenija pa otvaraju intimno pitanje majčinstva.

‒ Indikativno je što je iznad kreveta visila pomalo zastrašujuća Stančićeva slika Dječje igre koja kao i Dobra majka, što takođe može biti metafora za (ne)proživljeno iskustvo roditeljstva. Jovanka je bila u potpunosti posvećena suprugu koga je u svemu pratila i čijim odlukama se bespogovorno povinovala, pa i onoj da nemaju dece, da će abortirati ukoliko do začeća dođe.

Samim naslovom izložbe sugerišemo i to da smo kroz predmete koji su je okruživali hteli da preispitamo kakvu Jovanku i koje njene uloge vidimo gledajući sve te mrtve stvari koji su kao u nekom ogromnom muzeju bez kustosa izgubili svoje primarno značenje ‒ kaže Ana Panić.

Darodavci slika su u nekim slučajevima poznati. Posle rata su to često bili sami autori, ali svakako su još brojniji bili organi državne i lokalne uprave, razne društvene i političke organizacije, institucije poput škola i bolnica, radne organizacije, sportska udruženja, fabrike, rudnici, seoske zadruge itd. Unutar te velike zbirke poklona, jedan manji deo činila su umetnička dela poklonjena direktno Jovanki, najčešće tokom zvaničnih protokolarnih poseta koje je kao prva dama praktikovala putujući sa suprugom. Sastajala se uzgred sa pojedinim zvaničnicima, njihovim suprugama, posećivala muzeje, fabrike, ustanove kulture i dečje zaštite i često dobijala umetnička dela, predmete primenjene umetnosti ili etnografsku građu na poklon u tim prilikama. Među poklonjenim delima je i ikona Belog anđela.

Jasno je da ono što se danas vidi kao kolekcija slika Jovanke Broz možda više govori o ukusu darodavaca i njihovim željama, a ne o refleksiji njenog ili Titovog posebnog ukusa.

Među delima nema avangardnih, postmodernističkih radova ili onih koji se na bilo koji način mogu razumeti kao angažovani. Takođe, skoro da nema ni vodećih imena i likovnih poetika aktuelnih u Jugoslaviji šezdesetih i sedamdesetih godina 20. veka. Veliki broj radova u ovoj kolekciji pripada domenu onoga što bi moglo da se označi kao „tradicionalno slikarstvo”.

‒ Jovanka Broz je više od tri decenije živela u svojevrsnom kabinetu uspomena koji je kao vremensku kapsulu prenela iz jednog okruženja u drugo, pokušavajući da što je više moguće imitira ambijent Rezidencije u Užičkoj 15. Pregledom foto-dokumentacije utvrdili smo da je pojedine prostorije, poput spavaće sobe, skoro u potpunosti rekreirala, nameštaj je isti, raspored slika identičan. Kako je nekadašnja prva dama birala slike iz kuće, koja joj je 36 godina bila dom i službena rezidencija Josipa Broza, da bi bile prenesene u vilu u kojoj je do smrti živela i da li je u tome imala punu slobodu ili ne, verovatno nikad nećemo saznati.

Ti predmeti su za Jovanku imali pre svega emotivnu vrednost, vrednost suvenira, noseći u sebi delić iskustva na koje je konkretan predmet ili umetničko delo podseća. U nedostatku Jovankinog glasa koristili smo sekundarne izvore, retke intervjue koje je za života davala novinarima i publicističke knjige nastale na osnovu razgovora njihovih autora sa Jovankom Broz u pokušaju da interpretiramo i razumemo ovu kolekciju, ali i Jovankin odnos prema njoj ‒ kaže Ana Panić.