Vjazma kao simbol i sudbina

„Ćutite puške, tiše, tiše, pustite ovu malu da spava.
Devojčica je ova sama, nikoga nema, nikoga više...
... A kakvo ćemo joj ime dati?
Ko zna kakvo je želela majka...
...Vetar fijuče, sneg solujava, ljudi već jedva noge drže,
prenesi dalje, koračaj brže. Prenesi dalje: Vjazma je pala!
Radost se razlila po koloni, sva srca nadom zaigrala:
Vjazma je slobodna, Vjazma je pala!

Neka se Vjazma zove mala...“Tako je i bilo. Baš kao u baladi „Zvezdana bajka o Vjazmi” slavne pesnikinje Mire Alečković, čiji su delovi u uvodu ove priče. To siroto poluživo dete od nekih godinu i osam meseci, pronašli su partizani u jednoj pećini na planini Kamešnici (na granici između Hrvatske i BiH) posle pokolja meštana, preuzeli brigu o njoj i dali joj ime po Vjazmi – ruskom gradu, strateški važnom za odbranu Moskve, koji je tih dana oslobođen od nemačkih trupa i njihove Operacije „Trijumf”.

Legenda o devojčici o kojoj su se dugo brinuli partizani, proširila se po celoj zamlji. Još u ratnim danima, priču o njoj, pesnikinji Miri Alečković ispričala je doktorka Saša Božović i tako je još tokom Drugog svetskog rata nastala ta njena balada o Vjazmi što je po oslobođenju postala deo obavezne školske lektire sve do kraja osamdesetih godina prošlog veka. A o njenoj daljoj sudbini se tako malo znalo, baš kao što se malo znalo, ili je bolje reći – predugo se glasno ćutalo i o sudbini pobijene i u sisteme ustaških logora odvedene kozaračke dece pre i tokom združene (nemačko-ustaške) Operacije „Kozara” u junu i julu 1942. godine, samo nekoliko meseci pre pronalaženja Vjazme.

Miloš Bato Milatović (Foto lična arhiva)

Sada je tačno 80 godina od Kozaračke bitke, jednog od najkrvavijih zločinačkih događaja tokom Drugog svetskog rata, sa oznakom G (genocid). Dokumenti o tome postoje i postojali su tokom svih ovih decenija, ali je na njih padala ta prašina svesnog zaborava u ime višeg cilja – nenarušavanja bratstva i jedinstva među narodima i narodnostima zemlje koja se zvala Jugoslavija.

A ko zna, da su se na vreme prikazivali originalni Slikopisi NDH snimani tako pedantno na terenu, čak i u samom Jasenovcu od strane zvaničnog snimatelja Nezavisne države Hrvatske, da su mnogo pre nastali, pojavili se i češće se pred očima široke (tada još uvek) jugoslovenske javnosti prikazivali filmovi poput: dokumentarno-televizijskog „Putevima slobode: Vjazma” Miloša Bata Milatovića, „Testamenta” Lordana Zafranovića, ispovednog dokumentarca „Zaveštanje” Ivana Jovića, dokumentarno-igranog filma „Dnevnik Diane Budisavljević” hrvatske autorke Dane Budisavljević, u kojem svoje sudbine u ustaškom koncentracionom logoru „Jasenovac” i „Stara Gradiška” kazuju preživela srpska deca, a danas starci, ili „Dara iz Jasenovca” Predraga Gage Antonijevića (u posleratnoj istoriji jugoslovenske, srpske i hrvatske kinematografije ima još ovakvih primera, ali ih je bilo nedovoljno), možda se ne bi onako krvavo dogodilo ono što se događalo tokom devedesetih godina prošlog veka tokom raspada Jugoslavije...

Ova današnja priča o Vjazmi, preživeloj srpskoj devojčici što svoje pravo ime i prezime nikada nije saznala, piše se u znak sećanja i poštovanja prema žrtvama. I onim poginulim i pobijenim tokom Drugog svetskog rata i onim preživelim što su im traume zauvek ostale. Vjazma je zahvaljujući stihovima Mire Alečković postala simbol dečjeg stradanja, ali i simbol te zlohude sudbine i simbol države (Jugoslavije) koja ju je izdala. Da se za nju 40 godina posle Drugog svetskog rata nisu zainteresovala deca u novobeogradskoj školi „Žikica Jovanović Španac”, da njihova nastavnica nije tada pisala „Politici” i rubrici „Među nama”, Vjazma ne bi bila pronađena u Dubrovniku u koji se doselila iz Splita, ne bi te 1986. godine i lično došla u Beograd, ne bi sve to zabeležila televizijska ekipa (Televizija Beograd) i ne bi nastao taj dokumentarni film Bata Milatovića što se i danas može videti na zvaničnom jutjub kanalu kultne emisije „Trezor”.

O Vjazmi u filmu govore nekadašnja kozaračka i logorska deca: pesnik Dragan Kolundžija, književnik Mladen Oljača, slikar Branko Miljuš, glumica Božidarka Frajt, koji su je poznavali iz doma za preživelu decu Kozare. Takođe o Vjazmi je govorila narodni heroj doktorka Saša Božović, ističući da je Vjazma bila simbol borbe i maskota tenkovske brigade koja se spremala za konačno oslobođenje Jugoslavije, i da nije znala da Vjazma živi u teškim uslovima... Taj film je prikazan na TV Beograd 1986. godine dok Televizija Zagreb nije htela da ga prikaže službeno odgovorivši da „sadržaj filma ne doprinosi razvoju bratstva i jedinstva Jugoslavije”...

I priči tu nije kraj. Posle te posete Beogradu i povratka u Dubrovnik, Vjazmi se gubi trag. Ništa se ne zna o njenoj daljoj sudbini. Autor filma o njoj – Miloš Bato Milatović za „Politiku” sada kaže da je želju za istraživanjem njene dalje sudbine 2018. godine izrazio poznati hrvatski filozof mlađe generacije Srećko Horvat, ali da nažalost ni on nije uspeo ništa da sazna. Da li je još uvek Vjazma živa, gde je? I gde su danas naša sećanja na događaje pre 80 godina?