Rat u Ukrajini katalizator novog svetskog poretka

S ratom u Ukrajini na površinu su izašle nefunkcionalnosti međunarodnog sistema, što pokreće procese globalnog prestrojavanja. Nameće se pitanje vrste i dubine promena koje mogu da proisteknu iz ukrajinskog sukoba, te da li njegov ishod može da vodi uspostavljanju novog svetskog poretka.

Jedan od mogućih pravaca promena je jačanje multipolarnog sveta, uz relativno slabljenje dominacije SAD, što bi na duži rok moglo da vodi izgradnji novog svetskog poretka. Tendencija stvaranja multipolarnog sveta postojala je i pre rata u Ukrajini, kroz ekonomsko, tehnološko i vojno jačanje Kine, Rusije, Indije i drugih zemalja, kao sve značajnijih subjekata međunarodnih odnosa, kroz formiranje neformalne međudržavne grupacije BRIKS (Brazil, Rusija, Indija, Kina, Južnoafrička Republika), 2006. i druge oblike povezivanja (Organizacija Ugovora o kolektivnoj bezbednosti, Šangajska organizacija za saradnju, Evroazijski ekonomski savez).

Poseban značaj ima BRIKS, čiji je cilj da smanji političku i ekonomsku prevlast Zapada, da se distancira od unilateralizma u politici i unipolarizma u ekonomiji. Reč je o respektabilnoj grupaciji zemalja koja čini 42 odsto svetskog stanovništva, čiji je društveni bruto proizvod 25 odsto svetskog bruto proizvoda, koja ima svoje finansijske institucije (Nova razvojna banka, Zajednički monetarni fond) itd.

Rat u Ukrajini ubrzao je proces izgradnje multipolarnog sveta, o čemu govori i činjenica da danas veliki broj zemalja želi da pristupi BRIKS-u. U junu 2022. prihvaćena je kandidatura Irana i Argentine za punopravno članstvo, čemu teže i druge zemlje (Alžir, Saudijska Arabija...). S druge strane, u uslovima sukoba u Ukrajini, znatan broj zemalja van zapadne sfere uticaja solidarisao se sa Rusijom. Nijedna članica BRIKS-a nije podržala uvođenje sankcija Rusiji, a Kina, Indija i Južnoafrička Republika bile su uzdržane prilikom glasanja u UN o ruskoj specijalnoj vojnoj operaciji. Uprkos pritiscima Zapada da izoluje Moskvu, dobre odnose sa Rusijom održali su i Turska, Saudijska Arabija, Ujedinjeni Arapski Emirati, Vijetnam i dr.

Za jačanje multipolarizma od posebne važnosti su odnosi Rusije i Kine. Moskva i Peking jačaju strateške veze i produbljuju političku, ekonomsku i vojnu saradnju u nastojanju da povećaju stepen sopstvene zaštite i bezbednosti, doprinesu demokratizaciji međunarodnih odnosa i formiranju pravednijeg i racionalnijeg svetskog poretka.

Drugi pravac promena mogao bi da bude novi hladni rat u Evropi. U prilog tome govore vojni ciljevi SAD, među kojima su dalje proširivanje NATO-a na Istok (obećanje Severnoatlantske alijanse iz 2008. da će primiti u članstvo Ukrajinu i Gruziju) i širenje na vojno neutralne države (Švedska i Finska), što bi vodilo stvaranju obruča oko Rusije. U svetlu kineske podrške Rusiji, SAD bi mogle da prošire novi hladni rat i na Kinu.

Na kraju ne treba isključiti mogućnost da, kao ishod ukrajinskog rata, SAD i NATO očuvaju svoju dominantnu poziciju. Suština geopolitičkih odnosa posle hladnog rata, zasnovanih na neoliberalnom globalizmu, jeste davanje legitimiteta američkoj ekonomskoj i vojnoj hegemoniji. Svojom uključenošću u rat u Ukrajini, koji je zapravo rat NATO-a protiv Rusije posredstvom Ukrajine, Amerika nastoji da održi ili ojača sadašnju poziciju u međunarodnim odnosima. Na to ukazuje velika angažovanost Zapada u pružanju finansijske pomoći Ukrajini, njenom naoružavanju i obučavanju ukrajinske vojske, pri čemu su najveći davalac oružja SAD. Očigledna je namera Zapada da pobedi ili preformatira Rusiju i nametne joj nove vrednosti. Pobedom NATO-a, ojačani Zapad bi nastavio svoju dominaciju u svetu. Posebno bi bio osnažen položaj SAD, a oslabljena pozicija Rusije, što bi moglo da vodi novom evropskom bezbednosnom poretku koji bi bio u antagonističkom odnosu prema Rusiji.

Može se reći da je rat u Ukrajini katalizator promena kojima se jača multipolarnost savremenog sveta, što dugoročnije gledano može da vodi uspostavljanju novog svetskog poretka. Međutim, bez obzira na ovu dugoročnu tendenciju, u bližoj vremenskoj perspektivi ključnu ulogu u uređenju svetskog poretka imaće pobednik u ratu.

Dr Dragomir Radenković,
ambasador u penziji, Beograd