Krvavi Vaskrs 1944.

Mogu li Golijat i David biti prijatelji? Mogu li to Srbi i Amerikanci? Koliki prostor bi valjalo raseliti u najmnogoljudnijem američkom gradu da bi se u njega smestila ukupna populacija Srba? Moguće da bi bilo malo tesno, ali ako je reč o Srbima i drugim nacionalnim manjinama koje žive u granicama današnje Srbije, dovoljno bi bilo nešto više od jedne polovine Njujorka. Svetli primer prijateljstva i uvažavanja malog kočopernog naroda sa brdovitog Balkana od strane velike američke nacije – dogodio se jula meseca 1918. godine. Kada je predsednik SAD Vudro Vilson naredio da se u znak poštovanja i divljenja prema herojstvu Srba u Prvom svetskom ratu na Beloj kući istakne srpska zastava – koja se na zdanju u kome borave oni koji odlučuju o sudbini sveta vijorila mesec dana.

Ako je ovaj veličanstveni čin prijateljstva između SAD i Srbije prvi veliki korak koji su učinili Jenki – čime su Srbi uzvratili? Da li samo time što su im bili verni saveznici u Prvom i Drugom svetskom ratu? Makar kada je reč o đačkim udžbenicima koje su pisali komunisti, jedan događaj koji je decenijama bio ispod tepiha istorije – osvetlao je obraz srpskom narodu. To je operacija „Halijard”. Najveća akcija spasavanja savezničkih pilota iza neprijateljskih linija u istoriji svetskog vazduhoplovstva – o kojoj sam se usudio da snimim igrani film koji će gledaoci imati priliku da vide na jesen ove godine. U noći dvadeset i devetog maja 1944. godine na livadu u selu Pranjani podno Ravne Gore, od koje su suvoborski seljaci golim rukama napravili aerodrom, pod vođstvom Jugoslovenske vojske u otadžbini kojom je komandovao đeneral Draža Mihailović – sletela su dva američka transportna aviona „Dakota”. Tako je započela evakuacija ukupno 508 američkih i savezničkih pilota koji su nakon bombardovanja naftnih postrojenja u Rumuniji bili prinuđeni da iskoče iz svojih teško oštećenih aviona i potraže spas pod okriljem gostoprimljivog i hrabrog srpskog naroda koji ih je pod pretnjom sigurne smrti spasio, krio, čuvao, hranio najboljim što je imao i vratio u zagrljaje njihovih najmilijih. A samo mesec i po dana pre ovog sjajnog primera dobročinstva, plemenitosti i humanosti, na pravoslavni Vaskrs, 16. aprila 1944. godine, iz Fođe na jugu Italije, uzletelo je mnoštvo savezničkih aviona predvođenih pilotima Petnaeste vazduhoplovne armije SAD. Teško je poverovati labavim istorijskim natuknicama da je iznad rafinerija u rumunskom gradu Ploešći tog jutra bila gusta magla, te je to razlog zbog čega preko šest stotina Liberatora i bombardera B 17 tamo nije moglo da izruči svoj smrtonosni tovar? Da li se sutradan 17. aprila, na drugi dan Vaskrsa razvedrilo? Ili su opet u tepih bombardovanju morali da bace preko 2.700 tona bombi na otvoreni glavni grad Kraljevine Jugoslavije?

Dok su na dan Hristovog vaskrsenja iznureni građani okupiranog Beograda, u oskudnosti i molitvi bili u crkvama, na ulicama, na pijacama i na grobljima pored svežih humki svojih najmilijih, kojih je bilo tušta i tma jer je izginuće u krvavom ratu trajalo pune tri godine. Dok su saveznici predvođeni Amerikancima sejali smrt koja je dolazila sa neba, neki su skrivajući se tražili spas u grobnicama pored mrtvačkih sanduka. Oporo da se pročita, još oporije da se napiše – a još strašnije da se doživi. Prema istorijskim podacima koji su varijabilni i prema radiogramu koji je 21. aprila iz savezničke komande stigao u izbegličku Jugoslovensku vladu u Londonu – navodno su primarno gađani isključivo vojni ciljevi? Ipak, naspram nešto oko 300 poginulih nemačkih vojnika, zastrašujuću cenu platili su nevini i bespomoćni Beograđani – i to na najveći praznik u pravoslavlju. Onako đuture pogođene su Kalenićeva i Bajlonijeva pijaca, gde je poginulo preko 200 ljudi, Palata „Albanija” u kojoj je pogođeno sklonište u kome su stradali svi koji su tu potražili spas. Na meti su bili Tehnički i Pravni fakultet, pogođena je Crkva Aleksandra Nevskog prepuna vernika, Dečja bolnica, Bolnica za zarazne bolesti, Dom slepih, Ortopedski zavod, Državni domovi za mušku i žensku decu, dva doma za decu srpskih izbeglica iz NDH... U savezničkom bombardovanju Beograda smrt je našlo preko 1.200 građana, žena, staraca, dece, čak i tek rođenih beba jer su bombe pale i na Porodilište „Kraljica Marija” u Krunskoj. Teško je ranjeno preko 1.400 , a materijalna šteta se procenjuje u milionima dolara. Strašno. Zbog toga je u istorijskom pamćenju srpskog naroda Vaskrs 1944. godine nazvan krvavim. U kampanji koja je usledila narednih dana stradali su srpski gradovi Niš, Leskovac, Kruševac i mnogi drugi sa velikim brojem civilnih žrtava. Zašto? Zbog čega je bilo potrebno pobiti toliko nevinih ljudi? Samo zato što su Srbi?

Da li je moguće da su tačne istorijske pretpostavke da je realizaciju scenarija „krvavi Vaskrs” sa ostrva Vis nadgledao i koordinirao Josip Broz Tito – miljenik premijera Engleske Vinstona Čerčila? Ili se radi o patetičnom stradalničkom naglabanju – da je trebalo u narodu stvoriti što veću omrazu prema Amerikancima pred skori dolazak Sovjeta na Balkan? To pitanje kao i mnoga druga – ostaje bez odgovora. I na kraju, u današnjem imperativu da sa najmoćnijom državom na svetu budemo u prijateljskim odnosima, u kontekstu teme o kojoj pišem, treba li da se uzdržim i da ne pomenem proleće 1999. godine, kada se u svom zločinačkom i ubilačkom letu na nebu iznad Srbije pojavio „Milosrdni anđeo”. Kada je NATO predvođen egzaltiranim tandemom SAD Klinton/Olbrajt za 71 dan agresije na suverenu Srbiju, bez odobrenja Saveta bezbednosti UN, sručio na naše glave, na reke, pašnjake, njive, voćnjake, planine, sela i na gradove hiljade i hiljade bombi i projektila – i preko 17 tona osiromašenog uranijuma? Uz strašna razaranja, veliki broj ubijenih i ranjenih, uz načinjene štete u milijardama dolara zloslutno odjekuju alarmantne reči upozorenja dr Milana Žegarca, direktora Instituta za onkologiju, izrečene ovih dana, „da se samo u poslednjih godinu dana udvostručio broj onih koji boluju od kancera i drugih najtežih onkoloških bolesti” – i da ta zastrašujuća progresija deluje nezaustavivo… Lepo je što se ove godine prvi put Njegova ekselencija američki ambasador gospodin Hil izvinio srpskom narodu zbog žrtava satrvenih 1999. godine. Hoćemo li čuti takve reči od strane naših američkih prijatelja i povodom krvavog Vaskrsa 1944. godine?

Verujem da bi valjalo.

Glumac, scenarista i reditelj

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista