Ženska strana Grčkoškolske ulice

Novi Sad – Muzej grada Novog Sada čuva i predmete iz zaovstavštine tri Novosađanke zanimljivih biografija, široj javnosti danas verovatno nepoznate. To su Mileva Simić, Vida Vukov Varađanin i Zora Vučetić Stefanović. Sve tri su živele u jednoj od ovde najstarijih ulica – Grčkoškolskoj, u različitim periodima svog života, ali je i taj detalj poslužio za izložbu „Ženska strana Grčkoškolske ulice”, koja traje u depadansu muzeja u Dunavskoj ulici.

Grčkoškolska ulica nosi naziv po Grčkoj školi koju su ovde u 18. veku osnovali pripadnici grčke zajednice. Tu su stanovale i mnoge srpske znamenite ličnosti, poput kompozitora Isidora Bajića, prvog fotografa Anastasa Jovanovića, stranačkih lidera i političara Miše Dimitrijevića i Mihajla Polit-Desančića...

– Naravno, ove tri žene povezuje mnogo interesantnijih stvari, a pre svega to što su dale doprinos izgradnji jedne nove ženske građanske kulture, krajem 19. i početkom 20. veka – kaže autorka izložbe i kustoskinja novosadskog muzeja Ivana Jovanović Gudurić.

Mileva je bila učiteljica, jedna od prvih srpskih književnica i prva autorka udžbenika, inače ćerka slikara Pavla Simića, autora poznate slike „Majska skupština” o tom istorijskom događaju. Druga od njih, Vida, bila je okrenuta muzici i jedna je od zaslužnih za osnivanje Ženskog muzičkog udruženja. Predvodila je Dobrotvorno društvo Srpkinja Novosatkinja, isto kao i treća među njima, Zora, u čije je vreme na čelu ove organizacije osnovana Ženska zanatska škola.

Svaka od njih tri, po rečima kustoskinje, uvukla se pod neku od definicija građanskog društva. Jer građanin je i onaj koji stvara svoj vlastiti narativ, kao Mileva. Takođe, građanin ima svoj privatni život, ali se pojavljuje u javnosti, kao Zora. Isto tako, daje doprinos nacionalnoj kulturi i baštini, što je činila Vida.

Jedna od prvih srpskih književnica

U doba 19. veka, žena je retko u javnom životu i od nje se očekivalo da bude dobra supruga i majka, da patrijarhalno vaspitava decu. Posvećene porodici i domu bile su i majke Mileve, Zore i Vide, dok su im očevi bili uticajne ličnosti. Osim slikara Pavla Simića, to su bili advokat i političar dr Ilija Vučetić, radikal koji se kasnije okrenuo liberalima, kao i Arkadije Varađanin, pedagog, upravnik Srpske više devojačke škole, osnivač Učiteljskog konvikta i Zadruge. Na neki način su sva trojica napustili porodičnu tradiciju, jer su prethodno njihovi očevi bili zanatlije ili trgovci.

Porodična stabla, predstavljena na izložbi, govore o jednom putu izgradnje građanske porodice u to doba u Novom Sadu. U tim porodicama su Mileva, Zora i Vida odrastale i obrazovale se pod uticajem evropskih liberalnih ideja, ali istovremeno podložno tradicionalnim načelima. Svojim životnim stilovima, one su iskoračile iz opšteprihvaćenih modela ženskog ponašanja.

Mileva je bila u prvoj generaciji devojčica koje su 1871. godine upisale Učiteljsku školu u Somboru, gde joj je otac jednom prilikom otišao poslom. Odatle se vraća u Novi Sad i ovde postaje prva stalna učiteljica Srpske više devojačke škole. Na jednoj od fotografija te škole, iz muzejskog fonda, ona izgleda kao učenica.

– Ona je sa 15 godina postala učiteljica. Održala je govor na otvaranju škole, nakon govora Arkadija Varađanina. Taj njen govor prenele su tadašnje novine „Zastava” kao poseban dodatak. Bila je učiteljica 30 godina. Ona, kao i malobrojne učiteljice tog doba, predavale su predmete Voćarsvo, Higijena, Pedagogija, Ženski ručni rad – kaže kustoskinja.

Po njenim rečima, malo ljudi zna da se Mileva Simić smatra jednom od prvih srpskih književnica, a pisala je uglavnom kratke forme i objavljivala u časopisima „Javor”, „Stražilovo”, „Ženski svet”. Po jednom citatu iz 1886. godine, „Simićeva je jedina ženskinja koja se uhvatila u kolo naših pripovedača. Samo hrabro!” Pisala je i pozorišne komade za školsku decu, prikupljala ženske pesme.

– Mileva se smatra prvom ženom koja je bila autor udžbenika. Napisala je tri priručnika. Dva, koja je koristila u školi gde je predavala, odobreni su za korišćenje i u drugim devojačkim i učiteljskim školama, a Matica srpska objavila je „Glavnija pravila u vaspitanju dece”, u ediciji „Knjige za narod” – navodi kustoskinja, dodajući da se radi o jednoj od retkih ženskih autorki koja je imala podršku Matice i koja je objavila i njenu „Retku sreću”, izvođenu u SNP-u.

Spasavanje dece iz logora

Vida Vukov Varađanin odlučila je da se bavi muzikom, a učila je klavir kod Franje Petrika. U to vreme jeste bilo prihvaćeno da devojke sviraju na čajankama i koncertima, ali Vida tu nije stala i ostvarila je neku vrstu pijanističke karijere, nastupajući po Vojvodini, u Beogradu, Zagrebu, a posebno su cenjene izvedbe dela Isidora Bajića koji joj je i posvetio kompoziciju.

– U njenom i muževljevom domu u Grčkoškolskoj ulici postojao je muzički salon na kom su nastupali svi poznatiji muzičari koji su dolazili da gostuju u Novi Sad. Postoji priča da je Artur Rubinštajn bio gost porodice Vukov, kad je gostovao u Novom Sadu, i da je bio donesen poseban klavir iz Beča za te potrebe – kaže kustoskinja.

Vidin rad vezan je za osnivanje Ženskog muzičkog udruženja 1927. godine, kao i za Dobrotvorno društvo Srpkinja Novosatkinja, a posebno za rad privremene bolnice koja je postojala za vreme Prvog svetskog rata, smešetene u Učiteljskom konviktu, danas srednjoškolskom domu, zgradi koju je projektovao Vidin suprug Aleksandar.

Za razliku od Mileve i Vide, o trećoj – Zori i njenom obrazovanju u detinjstvu brinule su guvernante iz Beča i Pešte, pa je rano savladala francuski i nemački jezik, a Srpsku devojačku školu završila je vanredno.

– Zora je veoma mlada počela s nekom vrstom aktivizma. Predvodi neformalna ženska udruženja, što je bila novina u nekoj socijalizaciji žena tog vremena. Za razliku od Mileve, za koju nikako nismo mogli da nađemo portretne fotografije, kod Zore smo mogli da biramo. Veliki broj ih je u Muzeju grada, Matici srpskoj i Muzeju Vojvodine. Pokazuju društveni milje u kojem su se kretali njeni roditelji, pa time i ona. Upravo sa ćerkama viđenijih ličnosti pokreće malo neformalno žensko udruženje „Za izobraženje u srpskom duhu”. Mi čuvamo knjigu zapisnika tog udruženja – priča kustoskinja.

Sve to vodi ka tome da će Zora 1921. godine doći na čelo Dobrotvorne zadruge Srpkinja Novosatkinja, koja se više okreće aktivizmu u današnjem smislu, i tada Zadruga postaje članica važnih ženskih saveza.

– Izdavajam njenu ulogu oko Ženske zanatske škole. Pošto Srpska devojačka škola nije nudila neko više znanje, Zora je smatrala da je neophodno osnovati zanatsku školu da bi devojke imale zanat u rukama, smatrajući da je ekonomsko osnaživanje osnov promene položaja žene u društvu – kaže Ivana Jovanović Gudurić.

Tako je 1921. godine Zadruga pokrenula rad Ženske zanatske škole koja je bila deo obrazovnog sistema i za nju je vladalo interesovanje, što se vidi iz toga kako Zora piše gradu da više ne mogu da prime toliki broj učenica i traži da se izgradi zgrada. Međutim, izbija Drugi svetski rat i plan pada u vodu.

Zora je posthumno odlikovana za doprinos spasavanju srpske dece iz logora Šarvar tokom ovog rata. Sarađivala je sa vladikom Irinejom Ćirićem, o čemu postoje, kako smo čuli, pisma u Muzeju Novog Sada.