Zadužbina monaha Davida

Na južnim obroncima Jadovnika, nalazi se manastir Davidovica. Prethodni hram bio je zadužbina Nemanjinog unuka i Vukanovog sina Dmitra (ili Dimitrija), potonjeg monaha Davida. U to vreme, manastir je pripadao župi Ljuboviđa, kako se zvala oblast između Prijepolja i Bijelog Polja, u dolini istoimene reke, kasnije poznate kao Vraneš.

Podaci dobijeni arheološkim istraživanjima govore da je manastirska crkva, posvećena Bogojavljenju, podignuta na temeljima vizantijske bazilike iz šestog veka i nekropole iz istog doba, čiji su temelji i drugi ostaci otkriveni prilikom otkopavanja i obnove hrama.

Besplatno gradili za vlastelina

Davidovica je jedan od retkih manastira za koji postoji pisani ugovor o početku gradnje hrama. U arhivu Dubrovačke republike, tokom prošlog veka, pronađen je ugovor koji je zaključen između Dmitra (monaha Davida) i dubrovačkog majstora Desine i njegovog sina Blaža, da izgrade crkvu posvećenu Bogojavljenju. Ugovor je zaključen 3. avgusta 1281. godine, a cena gradnje je bila veoma niska (150 solida), pretpostavlja se zato što je sva ostala radna snaga, izuzev majstora, bila besplatna – okolno stanovništvo je tako ispunjavalo obaveze prema svom vlastelinu.

Crkva je živopisana krajem 13. veka, ali su sačuvani samo fragmenti freskoslikarstva u kupoli i u kapeli posvećenoj svetom Dimitriju Solunskom. Na nekima od njih može se uočiti i prvobitni izgled crkve.

Tokom istraživanja i obnove pronađene su tri nadgrobne ploče. Jedna nad grobom velikog župana Vratislava, druga iznad groba njegovog sina Vratka i treća sa uklesanim grbom Vukanove porodice, koji je predstavljen praznim štitom u medaljonu.

Skriveno Dmitrovo blago

Nema dokaza da je monah David sahranjen u manastiru, ali se zna da je tu sahranjen njegov sin Vratko, otac kneginje Milice, jer su ti podaci uklesani na jednoj nadgrobnoj ploči u porti manastira.

Pominje se i u turskim popisima, kao manastir Davidak, u selu Brajina Luka, ali i kao manastir Davida u biharskoj nahiji.

Manastir je stradao više puta. Prvu poharu preživeo je u 15. veku, kada su Osmanlije opustošile Mileševu. Opusteo je i bio opljačkan i u 17. veku, i od tada nije obnavljan do poslednjih godina prošlog veka. U tom periodu hram je ostao bez krova, a živopis je potpuno uništen.

Narodno predanje govori da se u nekoj zazidanoj pećini, ili u samom manastiru, nalazi skriveno blago Dmitra Nemanjića i njegovih srodnika. Stoga je ceo prostor više puta prekopavan, a naročito 1907. godine, u vreme komitskih borbi.

Zna se da je oblastima oko Davidovice upravljao otac kneginje Milice, župan Vratko, poznatiji kao Jug Bogdan. Stoga se ne može osporiti sačuvano predanje u selu Grobnice, da njegovi najbrojniji stanovnici prezimenom Bogdanovići, vode poreklo od ove znamenite porodice.