Dobri i loši Banaćani

BAŠTINA
Rođen pre vremena, sa sedam meseci, Stevan nije pokazivao znake života i tek prilikom kupanja povratio se u život. Prvih godinu dana nikako nije otvarao oči i svi su strepeli da će ostati slep. Progledao je tek oko prvog rođendana. Čudesno rođenje i još čudesniji dani najranijeg odrastanja mora da su za porodicu i okolinu predstavljali neobično znamenje. Ako je to bio znak da je upravo Stevan predodređen da nastavi kreativnu nit porodične tradicije, onda je vreme pokazalo da je bio istinit…

Stevan Aleksić (Arad, 1876. – Modoš, 1923) potekao je iz slikarske porodice u kojoj su se i deda Nikola i otac Dušan bavili slikarstvom. Osnovnu i građansku školu završio u Aradu, prve slikarske pouke dobija od oca, a 1895. odlazi u Minhen gde slikarstvo najpre uči privatno, a potom na Akademiji (u klasi  Nikolasa Gizisa, Grka). Zbog očeve smrti prekida studije (1900) i nastanjuje se u Modošu (današnji Jaša Tomić), gde je sazidao kuću sa ateljeom i oženio se modoškom učiteljicom Stefanijom Lukić.

Životu i stvaralaštvu Stevana Aleksića, čiji opus čini oko 230 štafelajnih slika, preko 20 crkvenih objekata sa oko 100 ikona i velikim brojem zidnih kompozicija, kao i šezdesetak crteža i skica, istoričarka umetnosti Jasna Jovanov posvetila je doktorsku disertaciju (odbranjena 2004. na Univerzitetu u Novom Sadu) koja je nedavno objavljena u izdanju Matice srpske i Spomen zbirke Pavle Beljanski.

Od početka karijere Stevan Aleksić bavio se oslikavanjem crkava i slikanjem monumentalnih religioznih i istorijskih kompozicija. Zidne slike i ikonostase ostvario je između ostalih, u Uspenskoj crkvi u Čakovu, novosadskoj Sabornoj crkvi, u manastiru Bešenovo, Preobraženskoj crkvi u Pančevu, Sabornoj crkvi u Sremskim Karlovcima, za čiji je fasadu slikao „Raspeće”. Ovu sliku karlovački prota, sveštenik Jovan Jeremić, ocenio je kao kopiju rađenu „po običaju u zapadnoj crkvi”, uprkos brojnim pohvalama savremenika koji su u slici prepoznali životnost prizora i bravuroznost u realizaciji.

(/slika2)Minhensko školovanje predstavlja nezaobilaznu činjenicu u razumevanju i novijem tumačenju stvaralaštva Stevana Aleksića, mada se, za razliku od mnogobrojnih minhenskih đaka koji su na studije uglavnom dolazili iz Beograda i učestvovali u likovnom životu srpske prestonice, nije uklapao u beogradsko slikarstvo sa početka 20. veka. Delo „Veseli Banaćani”, po kome se danas Aleksić najviše prepoznaje, dočekano je na nož kritike na Četvrtoj jugoslovenskoj umetničkoj izložbi (1912). Moša Pijade je tada izjavio da u „srpskoj Ladi izlaže još i neki Aleksić iz Modoša, koji je dao jedne do zla boga loše Banaćane”.

Neslavni beogradski nastup uticao je na to da se Stevan Aleksić više nikada nije odvažio da izlaže u Beogradu, a prestonica mu u narednoj polovini veka nije poklanjala gotovo nikakvu pažnju. Beogradski neuspeh, međutim, nije ugrozio povoljan prijem koji je Aleksić imao u Vojvodini, o čemu svedoče pozitivne ocene podstaknute izlaganjem slike „Spaljivanje moštiju Svetog Save”.

I posle neuspeha „Veselih Banaćana”, Aleksić nastavlja da varira teme kafanske atmosfere. Veseli Banaćani doživeli su više replika, a u poslednjoj iz 1922. Aleksić u sliku smešta i svoj autoportret i postaje učesnik zabave, ali i svedok i voajer. Scene iz krčme, povratak veselog kafanskog društva blatnjavim ulicama bili su popularna tema u Aleksićevo vreme, ali, kako su utvrdili istoričari, dok je Uroš Predić ovim temama davao moralizatorsku notu, Aleksić nije imao takve namere.

Jasna Jovanov kaže da Aleksić spada u one slikare koji su često, u procesu samoispitivanja prikazivali životna raspoloženja na sopstvenom licu.

Uporedo sa radom u crkvama tokom prve decenije 20. veka, Aleksić radi portrete, naručene, reprezentativne ili intimne. Jedan od antologijskih jeste portret dece pukovnika Konca.

Životom i radom Stevan Aleksić bio je vezan za pogranično područje Austrougarske monarhije, bez mnogo kontakata sa Beogradom. Često je proglašavan za epigona, marginalca i umetnika anahronog izraza. Nekadašnji učenik i dugogodišnji Aleksićev saradnik Vasa Pomorišac izneo je jednom prilikom stroge ocene na račun slikarevog života u seoskoj sredini: „Živeći u palanci, koja je imala sve sitničarske vrednosti ovakvih sredina, njegov se duh nije mogao razviti do one zavidne visine koju mu je prorokovao njegov profesor Gizis. On je bio daleko izvan tog velikog pokreta prečišćavanja i lagano umirao u palanačkoj čamotinji, sa jednom bolnom notom u duši jer nije ostvario sebe…”

Dr Jasna Jovanov upustila se u ponovno preispitivanje višeznačnih vrednosti Aleksićevog stvaralaštva na osnovu podele na istorijsko, religijsko i žanr slikarstvo, sa posebnim naglaskom na elementima simbolističke poetike u portretima i autoportretima, kao i na fazu radikalnog simbolizma.

„Tek posmatran sa aspekta poetike slikarstva Minhenske škole i u kontekstu srednjovekovnog slikarstva, u odnosu na umetnička kretanja u regiji u kojoj je živeo i stvarao, kao i istorijskih okolnosti koje su njegovo stvaranje pratile, Aleksićev opus je moguće sagledati u drukčijem, pozitivnijem svetlu”, kaže Jasna Jovanov i naglašava da se najznačajniji segment slikarevog opusa svojom simbolističkom orijentacijom uklapa u aktuelne tokove evropske umetnosti.