Povlačenje i povratak u rovove

Početkom jeseni 1915. nad Srbijom su se nadvijali mračni oblaci. Dok su se na Savi i Dunavu prikupljali vojnici Centralnih sila, sa istoka su vrebali Bugari. Postavljalo se pitanje kako izaći iz teške situacije. Namera za preventivni udar na Bugarsku, posle objave njene mobilizacije 21. septembra, nije odobrena od strane Antante. Pitanje je i da li bi taj potez bio oportun, s obzirom na to da su se austrougarski i nemački vojnici već grupisali u Sremu i Banatu. Napad Srbije bi samo ubrzao njihov prelaz preko reka. Na drugoj strani, diplomatski pritisak u Atini za ulazak u rat nije uspeo i Grčka je ostala neutralna. Jedinu utehu i moguću pomoć predstavljao je početak iskrcavanja francuskih i britanskih ekspedicionih trupa u Solun.

Centralne sile krenule su u napad na Srbiju 6. oktobra, a osam dana docnije pridružila im se Bugarska. Srpska vojska se povlačila, pružajući snažan otpor dvostruko nadmoćnijim snagama neprijatelja. Nade da će joj savezničke snage sa juga energično potpomoći brzo su se izjalovile. Velika Britanija nije bila zainteresovana za veliku akciju na Balkanu. Francuske jedinice jačine 40.000–60.000 ljudi, koje su ušle u borbu krajem oktobra, bile su nedovoljne. Vruć krompir su zapadni saveznici gurali u ruke Rusije, tražeći njenu desantnu operaciju protiv Bugarske. Usled nemogućnosti pomorskog iskrcavanja na crnomorsku obalu u jesenjem periodu i dužine puta od ruskih severnih luka do Balkana, jedina solucija sastojala se u udaru na „nevernog saplemenika” preko rumunske Dobrudže. U Bukureštu su, međutim, odbili angažovanje ili davanje dozvole za prolazak vojske kroz njenu teritoriju.

U međuvremenu, bugarska vojska je presekla vezu između srpskih trupa i savezničkih ekspedicionih snaga. Pokušaji proboja sa obe strane tokom novembra nisu uspeli. Francuske i britanske jedinice do sredine sledećeg meseca povukle su se u Solun. Srbija je definitivno ostala sama na frontu protiv nadmoćnijeg protivnika, ali sa snažnom voljom da ne kapitulira i izbegava odlučujuću bitku. Poruke i podsticaj u tom smeru dobijala je i od saveznika. Osnovna ideja vodilja u naređenju za povlačenje preko Crne Gore i Albanije 25. novembra nalazila se u težnji za očuvanjem državnog kontinuiteta i ostvarenjem nacionalnog programa.

Prelaz vlade, organa države, vojske i izbeglica preko besputnih planina pokazao se kao vrlo težak, usled nedovoljnog i nepravovremeno organizovanog snabdevanja. Na hiljade ljudi našlo je smrt od hladnoće, gladi i kuršuma lokalnih bandi. Pomoć u ishrani, prihvatu i reorganizaciji srpske vojske na jadranskoj obali očekivala se od Antante. Pokazalo se pak da Italijani, ugroženi od austrougarskih podmornica i brodova, nisu u stanju da ispune povereni zadatak. Jedinice srpske vojske su početkom decembra počele da pristižu u Albaniju, gde su se suočile sa nedostatkom hrane. Iz svog privremenog kabineta u Skadru sa polomljenim prozorima, u kaputu i sa kapom na glavi, predsednik srpske vlade Nikola Pašić upozoravao je saveznike da je opasnost od neprijateljskih podmornica daleko manja nego „od gladi koja nastaje”. Rešenje je usled britanske nezainteresovanosti nađeno u dobroj volji Francuske da pošalju ratne lađe kao zaštitu italijanskih transportnih brodova.

Sa francuske strane došao je i predlog da se srpska vojska reorganizuje na Krfu. Saveznička preganjanja u vezi s načinom transporta i italijanska uslovljavanja u vezi s lukama za ukrcavanje, motivisana političkim razlozima, usporila su proces, u trenutku kada je zbog kapitulacije Crne Gore postojala opasnost od austrougarskog napada na iscrpljene srbijanske jedinice. Nije postojao ultimatum Rusije državama Antante da će raskinuti savez, kao što se često čuje. Ali car Nikolaj Drugi je 19. januara 1916. godine, uporedo sa naporima ruske diplomatije, u ličnom pismu francuskom predsedniku i britanskom kralju, zahtevao da se „hitno spase ta hrabra” vojska. Nakon toga, evakuacija i snabdevanje hranom srpskih jedinica naglo su se ubrzali. Oko 150.000 njenih vojnika do marta iste godine nalazilo se na sigurnom. Pašić je prilikom evakuacije brodom rekao ruskom poslaniku Grigoriju Trubeckom: „Da, izgubili smo sve, ali smo Srbiji sačuvali obraz”; čime je odslikao suštinu sudbonosne odluke da se ne kapitulira.

Posle vojnog sloma krajem 1915. godine Srbija se našla pod okupacijom. Veliki deo njene teritorije Nemačka i Austrougarska su prepustile Bugarskoj. Austrougarska je u oblastima pod svojom okupacijom osnovala tzv. vojni guvernman. Mnogi stanovnici tih krajeva hapšeni su, vešani ili internirani po logorima širom Habzburške monarhije, gde su vladali vrlo teški uslovi života. Zemlja je sistematski privredno eksploatisana, što je izazvalo nestašicu životnih namirnica i gladovanje. Uporedo je nad kulturnim dobrima vršena pljačka. U bugarskoj okupacionoj zoni, pod pretežno vojnom upravom, sprovođena je nasilna bugarizacija, praćena zločinima i deportacijama sveštenika, učitelja, inteligencije i uglednih ljudi u Bugarsku.

Srpska vojska, kralj, regent, vlada i Narodna skupština nalazili su se u izgnanstvu. Najveći broj vojnika oporavljao se na Krfu, koji je postao i privremeno sedište vlade. Nakon reorganizacije, srpske jedinice su početkom proleća 1916. postepeno prebacivane u okolinu Soluna. Dobivši od saveznika opremu i naoružanje, tokom leta zauzele su položaje na Solunskom frontu, na kome su glavninu snaga činile francuske i britanske trupe. Već u avgustu srpska vojska bila je izložena bugarskoj ofanzivi i imala je prve okršaje nakon povlačenja iz zemlje. Ruski uspesi na Istočnom frontu i ulazak Rumunije u rat na strani Antante podstakli su savezničku kontraofanzivu u septembru. U njoj su srpske trupe igrale bitnu ulogu, istakavši se u veoma teškim bojevima kod Gorničeva, na vrhovima Kajmakčalana i luku Crne reke. Zauzeće Bitolja u novembru imalo je za veliki strateški i, za Srbe, simbolički značaj. Predstavljalo je prvi komad oslobođene otadžbine. Uprkos volji da se operacije nastave, ofanzivne operacije savezničkih trupa su zamrle. I dotad veoma proređena srpska vojska podnela je u ovim operacijama ozbiljne gubitke.

Kako se teritorija Srbije nalazila pod okupacijom, jedini način da se redovi srpske vojske dopune bilo je skupljanje dobrovoljaca među Srbima i drugim Jugoslovenima, iseljenicima iz Amerike i, naročito, zarobljenim pripadnicima austrougarske armije u Rusiji. Nastajanje „nove srpske vojske” odobrio je i potpomagao car Nikolaj Drugi, te ruski vojni vrh. Postojanje velikog interesovanja među zarobljenicima, pretežno Srbima, dovelo je do stvaranja Prve srpske dobrovoljačke divizije. Sa Krfa je za potrebe jedinice poslata grupa oficira, na čelu sa pukovnikom Stevanom Hadžićem. Zajedno sa ruskim i rumunskim trupama, Dobrovoljačka divizija je uzela učešća u krvavim bitkama protiv bugarske vojske u Dobrudži tokom jeseni 1916. godine. Priliv dobrovoljaca motivisao je srpsku vladu i vojni vrh da u Odesu pošalje novu grupu oficira, od kojih je formiran štab Srpskog dobrovoljačkog korpusa. General Mihailo Živković, komandant jedinice, vrlo brzo se suočio sa problemima izazvanim masovnim slanjem svih zarobljenika Jugoslovena. Sa regrutima Hrvatima i Slovencima dolazilo je do razmirica, pa i otvorenih sukoba, koji su uticali na jedinstvo Korpusa.

Srpska vlada je u emigraciji, i više nego pre nje, nastavila sa propagiranjem svojih ratnih ciljeva pred savezničkim političarima i javnim mnjenjem, uključujući u to sve aktivnije izbegle srpske intelektualce. Premda je u materijalnom pogledu gotovo sasvim zavisila od prilično velikodušne podrške velikih saveznika, vlada Nikole Pašića je nastojala da na političkom polju, sledeći naravno njihove strateške odluke, sačuva samostalnost delovanja. Posete Pašića i regenta Aleksandra savezničkim prestonicama doprinosile su tome. Međutim, diplomatski domašaji izbegličke vlade jedne male države nužno su bili ograničeni. Ona nije mogla učiniti ništa kada se radilo o većim interesima saveznika. Inicijative za snaženje Solunskog fronta, koje su išle u korist Srbije, nisu uspevale zbog protivljenja Velike Britanije. Nije se vodilo računa o srpskim nacionalnim ciljevima ni kada je Rumunija u avgustu iskoristila obećanje za dobijanje ogromnih teritorija, između ostalog i Banata, za ulazak u rat.