Svedočanstvo o zlu i zaveštanje za opomenu

Subotica – „U aprilu 1944. odvela me je mađarska policija sa još 125 drugova u Bačku Topolu i tamo smo bili internirani. U tom logoru je bilo od 1.400 do 1.500 Jevreja iz raznih krajeva Mađarske, pretežno iz Bačke. Čim smo stigli, odmah su nas istukli SS-ovci kundacima i opasačima. Davali su nam slabu, skoro nikakvu hranu i da radimo najteže poslove. Uprezali su nas umesto konja u kola, a čuo sam da su neki i vukli plugove. Uz to su strašno pretili i tukli ljude”, ovo je početak svedočenja koji je 3. marta 1945. dr Mirko Šulman, subotički Jevrej, dao pred Komisijom za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača prema Jevrejima u Vojvodini. 
Tri godine nakon davanja tog iskaza, dr Šulman postao je prvi direktor Gradskog muzeja u Subotici, osnovanog 24. aprila 1948. Na taj dan, 77 godina kasnije pod svodovima muzeja evocirano je sećanje na njegovu sudbinu i sudbinu njegovih sunarodnika kroz knjigu „Priče smrti i života iz kutije 183” Vladimira Todorovića. Autor je jasno rekao: „Ovo je zaveštanje za opomenu, svedočanstvo o zlu, odavanje počasti mučenicima”. Knjiga je svedočanstvo o strahotama malobrojnih preživelih bačkih Jevreja o zločinima i zverstvima kroz koja su prošli. „Svaka danas izgovorena reč je deo tihog, ali tvrdoglavog pamćenja”, rekao je Todorović.
„U knjizi se prvi put pojavljuje lista Jevreja Subotice i okoline koji su bili zatvoreni u getu. Reč je o spisku od 2.740 imena, do kojih smo došli slučajno, u jednom ormanu, koji je trebalo da bude ispražnjen, ”, kaže Todorović.
Prvi tom sadrži iskaze preživelih Jevreja, od hapšenja, odvođenja u neki od geta, u Subotici, Bačkoj Topoli ili Mađarskoj, dok su u drugom data dokumenta koja potvrđuju njihova svedočenja. 
Akoš Kubičković, istoričar Gradskog muzeja, podsetio je na istorijski okvir: prvi Jevreji u Suboticu i okolinu nastanjuju se 1743. godine, a tek u drugoj polovini 19. veka sa ublažavanjem zakonskih normi o položaju Jevreja raste njihov broj. Pred Drugi svetski rat u Subotici je bilo preko 3.700 Jevreja, činili su oko jedan odsto stanovništva, ali su imali odlučujuću ulogu u industrijskom razvitku grada. Nakon Drugog svetskog rata vratio se tek mali broj, otuda Todorović navodi i koliko je članova njihovih porodica ubijeno. Holokaust su ponajmanje brojke, to su uvek lične i pojedinačne priče, sudbine koje su preživele nepojmljivo.  
Sam autor kaže da je jedan od poriva da napiše knjigu bila i sudbina njegove majke koja je prošla četiri logora: Aušvic, Frankfurt, Ravensburk i Belzen–Bergen, ali nije želela da govori o tome. Na promociji knjige u publici su prisutni bili i potomci onih čija su svedočenja zabeležena u knjizi i kojima je ovo prvi dokument o njihovoj sudbini zatočenika.