Redovi ispred banaka, padovi na berzi, jačanje forinte

Specijalno za „Politiku”

Budimpešta – Već u prvim danima nakon ubedljive izborne pobede opozicione stranke Tisa, koju predvodi Peter Mađar, u Mađarskoj su zabeležene ekonomske i društvene reakcije, koje ukazuju na dubinu političkog preokreta i neizvesnost u kojoj se našlo tržište. Ispred filijala OTP banke širom zemlje formirani su dugi redovi građana koji su pokušavali da podignu gotovinu, podstaknuti strahom od potencijalne finansijske nestabilnosti nakon smene vlasti. Prema izveštajima lokalnih medija, u mnogim ograncima došlo je do nestašice gotovog novca, što je dodatno podgrejalo nervozu među štedišama. Banka se oglasila saopštenjem da je likvidnost stabilna i da nema razloga za paniku, pozivajući klijente na „smireno i racionalno ponašanje”.

Paralelno s tim, akcije više kompanija koje se dovode u vezu sa bivšom vlašću i strankom Fides zabeležile su pad vrednosti na budimpeštanskoj berzi. Investitori, kako navode analitičari, ubrzano preispituju pozicije u firmama koje su godinama imale koristi od bliskih odnosa sa državom, strahujući od promene ekonomske politike i mogućih istraga o javnim nabavkama i finansijskim tokovima.

Ipak, mađarska forinta je nakon vesti o promenama na čelu države ojačala u odnosu na evro, što ekonomisti tumače kao signal poverenja dela međunarodnih investitora u najavljeni kurs nove vlasti.

Peter Mađar je u prvim obraćanjima nakon pobede zauzeo čvrst stav da ne želi „preletače” iz Fidesa u svojoj stranci, naglašavajući da Tisa mora da ostane „čista od stare političke prakse”.

„Ovo nije pitanje brojeva, već principa. Građani su glasali za promenu, a ne za recikliranje istih ljudi”, rekao je Mađar.

Budući mađarski premijer je uputio poziv visokim mađarskim državnim funkcionerima da podnesu ostavke, uz poruku da će u suprotnom novi saziv parlamenta pokrenuti procedure za njihovu smenu. Iako je konkretno spomenuo samo predsednika države Tamaša Šuljoka, jasno je da je Mađar prilikom ovog poziva mislio na čelnike onih institucija koje je u svojim istupima često spominjao kao najviše zavisne od vlade premijera Orbana: Ustavni sud, Javno tužilaštvo, Državnu revizorsku komisiju, Izbornu komisiju, Mađarski javni medijski servis i druge.

Budući premijer je ovaj zahtev obrazložio tvrdnjom da je izborni rezultat „jasan signal građana za duboke političke promene i raskid sa dosadašnjim načinom upravljanja državom”. Prema njegovim rečima, nova parlamentarna dvotrećinska većina ima legitimitet da preispita rad ključnih institucija i nosilaca vlasti, posebno u kontekstu optužbi za korupciju, slabljenje institucionalne kontrole i političku pristrasnost državnih organa. U tom kontekstu poziv na ostavke predsednika i drugih visokih zvaničnika predstavljen je kao prvi korak ka, kako je naveo, „obnovi poverenja građana u državu”.

Sa druge strane, predstavnici dosadašnjeg državnog vrha nisu pokazali spremnost da prihvate ovakve zahteve, ističući da su izabrani u skladu sa Ustavom i da njihovi mandati ne zavise direktno od parlamentarne većine, iako ih je praksa do sada redovno demantovala.

Izborni trijumf stranke Tisa na prvi pogled može da izgleda kao rešenost za potpuni raskid sa erom Viktora Orbana, ali bez obzira na najnoviji poziv Petera Mađara za podnošenje ostavki, detaljnije analize pokazuju da će nova vlast pre biti orijentisana na korekciju kursa svojih prethodnika, nego na radikalnu promenu, što se posebno odnosi na domen spoljne politike.

Mađar je svoj politički kapital izgradio obećanjem da će demontirati sistem koji je godinama građen oko Fidesa, uz naglasak na borbu protiv korupcije i obnovu institucija. Međutim, već u prvim nastupima nakon izborne pobede postalo je jasno da će u spoljnopolitičkim odnosima preovladati pragmatizam. U tom kontekstu njegov odnos prema ruskom predsedniku Vladimiru Putinu predstavlja jedan od najvažnijih testova nove politike.

Za razliku od retorike koja dolazi iz dela Evropske unije, Mađar ne najavljuje prekid komunikacije sa Moskvom, već postepeno redefinisanje odnosa. On je naglasio da „Mađarska ne može da ignoriše geografiju i energetsku realnost”, što znači da će zavisnost od ruskog gasa i nafte ostati značajan faktor u kratkom i srednjem roku.

Prema dostupnim podacima, skoro celokupan uvoz gasa i ogromna većina nafte i dalje dolaze iz Rusije, što Mađarsku svrstava među najzavisnije članice EU.

Kada je reč o Ukrajini, Volodimir Zelenski, prema ocenama analitičara, za Mađara ostaje partner sa kojim će saradnja biti ograničena i uslovljena. Budući mađarski premijer se protivi direktnom vojnom angažmanu i finansijskoj pomoći toj zemlji, ali istovremeno ne isključuje mogućnost da Mađarska prestane da blokira ključne odluke EU koje se tiču Kijeva. Diplomatski izvori u Briselu navode da bi upravo ova „tiha deblokada” mogla da bude prvi signal promene kursa.

Sa druge strane, najvidljiviji zaokret dešava se u odnosima sa Briselom. Mađar nastoji da obnovi poverenje zapadnih partnera i deblokira značajna finansijska sredstva koja su Mađarskoj trenutno nedostupna. Reč je o desetinama milijardi evra koje su zamrznute zbog sporova u vezi s vladavinom prava. Njegova najava da će Mađarska pristupiti Evropskom javnom tužilaštvu tumači se kao jasan signal spremnosti na institucionalne reforme. Dosadašnje neprihvatanje Mađarske da dozvoli delovanje EU tužilaca na svojoj teritoriji bio je krupan kamen spoticanja, koji je u Briselu pojačavao sumnje u sistemsku korupciju u zemlji.

Kada je reč o Sjedinjenim Državama, očekuje se umerenija politika u odnosu na lične i ideološke veze koje je Orban negovao sa Donaldom Trampom. Iako Mađar nije direktno kritikovao bivšeg američkog predsednika, njegovo oslanjanje na evropske političke strukture ukazuje na pragmatičniji i institucionalniji pristup transatlantskim odnosima.

Prema ocenama analitičara, Mađarska ulazi u fazu postepene transformacije, u kojoj će biti vidljivi pokušaji balansiranja između očekivanja domaće javnosti, ekonomskih potreba i zahteva međunarodnih partnera. Stoga se od nove vlade koju će formirati Peter Mađar ne očekuje radikalan raskid s prošlošću, već nastojanje da se postojeći model prilagodi novim okolnostima.