Staklenici od reči

Protekla godina srpske poezije upućuje na to da je „poezija margine” ili „poezija neprilagođenosti” – ona koja, samo uslovno, nije magistralna – postala relevantna u širem okvirusavremenog srpskog pesničkog kanona. Objavljene zbirke pesama Ljubomira Simovića Planeta Dunav (Stubovi kulture), Matije Bećkovića Put kojeg nema (SKZ), Radmile Lazić Magnolija nam cveta itd (Matična biblioteka „Svetozar Marković”), Milovana Danojlića Crno ispod noktiju (Plato), Slobodana Zubanovića Soneti sa sela (Zavod za udžbenike), Bratislava R. Milanovića Pisma iz prastare budućnosti (Zavod za udžbenike) i Živorada Nedeljkovića Ovaj svet (Arhipelag), svakako su vredne kritičkih tekstova, ali ovog puta tekst će biti upućen naslovima koji konstatuju jedno novo osećanje savremenosti u srpskoj poeziji, prisutno poslednjih desetak godina.

Zvonko Karanović je ovu godinu obeležio dvojako; dovršio je svoju proznu trilogiju Dnevnik dezertera i dodatno obradovao knjigom sabranih pesama Box set (Lom). Neko bi rekao da je prerano za sabiranje pesama, što ne znači da takvih sabiranja neće biti još, ali u slučaju Zvonka Karanovića to je bio pun pogodak jer pokazuje prave domete njegove poezije. Pesme koje su naslonjene na tradiciju bitničke poezije i poetiku pop-kulture, niške atmosfere zagledane u nedostižnu njujoršku; pesme dosledne redukcije izraza, upečatljivih i fluidnih intimnih slika, zaodenute oreolom buntovništva i otvorenom antiratnom doslednošću, svrstavaju Zvonka Karanovića u pesnike koji su, bez patetike i isprazne mnogoglagoljivosti, doprineli da se sputavani glas jedne čitave generacije, bar u poeziji, ne može nadglasati. „Jer ja ću umesto vas da podižem staklenike od reči / ja ću umesto vas da zaokružim DA / za budućnost / koju smo ostavili da čeka na slepom koloseku”, kaže Karanović u, bez sumnje, sada već, kultnoj i antologijskoj pesmi-poemi „Veliki umor” (Tamna magistrala, 2001). Zasigurno, Karanovićev korpus pesama zaslužuje jednu adekvatniju i podrobniju analizu.

Pojava koja u srpskoj poeziji, sasvim neopravdano, i dalje stoji po strani, kao znak pored puta, jeste Miodrag Raičević. Kritičarski običaj koji nalaže da se Raičevićeva poezija vezuje za smehotvorno vinaverovsko uporište, mora promeniti ustaljeni red vožnje nakon njegove nove zbirke pesama Dlan i lopata (Kulturni centar Novi Sad). Raičević se u ovoj knjizi, sasvim sigurno, kreće u jednom tonu koji je sve samo ne smehotresan, naprotiv. Pesme eksplicitnog socijalnog angažmana podeljene u dva bloka, na ciganske i crnačke, uramljuju jednu prilično sivu sliku svakodnevice u kojoj se, kroz lelujave zvuke bluza i truba, oglašava pesnikova suptilna i, do sada, od kritike neprimećena melanholija lišena svake poze i patetike. Unutrašnji beati puls njegovih poraženih i poniženih junaka su u dosluhu sa intimom, obojenim prigušenim humorom, a bez nametljivosti i suvišnosti metaforike (na primer, „Round midnight again” ili „First time again blues”). Sugestivne fotografije Dušana Mitića Cara, koje idu naporedo sa pesmama, otkrivaju ciganski i crnački svet koji živi na ivici egzistencije. Naravno, Raičević ne odstupa od svoje prepoznatljive narativne strukture pesme koja se obično završava blagom ironijskom dosetkom, kao ni od već oprobane igre rodnih identiteta. U sumi, Dlan i lopata je dostignuće koje još jednom apostrofira samosvojan i inventivan rukopis ovog pesnika i pisca, tako retkog u novijoj srpskoj književnosti (setimo se samo Sviranja Malaparteu ili Rečnika afrodizijaka).

Antologija Radmile Lazić Zvezde su lepe, ali nemam kad da ih gledam (Antologija srpske urbane poezije) u izdanju Samizdata B92 daje mi za pravo da konstatujem da su najbolje i najuticajnije antologije u srpskoj poeziji one koje prirede sami pesnici. Od Pavlovićeve Antologije, Pantićevog i Pavkovićevog Šuma Vavilona, na koju se ova antologija u određenoj meri i naslanja, do Božovićeve Antologije novije srpske poezije. Lazićeva napominje da „ova antologija hoće da predstavi središnji deo srpske pesničke prakse”, tačnije, poeziju „narativne lirike, čija je tradicija modernizam i postmodernizam”. U tome je Lazićeva nesumnjivo uspela; zastupljeni pesnici i pesnikinje (njih petnaest, rođenih šezdesetih i sedamdesetih godina), svojim pesničkim jezikom markirali su jedan novi duh srpske poezije na fonu urbanog i savremenog, lirskog i narativnog, angažovanog i marginalnog, multimedijalnog i supkulturnog; od Miloša Komadine, jednog od najuticajnijih pesnika nove lirske urbanosti, Živančevićeve i Vukićevićeve, preko Marije Knežević i Zvonka Karanovića, Đedovića i Valjarevića, Nenada Miloševića i Horvata, Vojnovićeve i Žižovićeve, do Ane Ristović, Milene Marković i Dragane Mladenović, tri pesnikinje čija je poezija najbliža senzibilitetu ovog kritičara. Na kraju, antologije i postoje da bi srušile ili uspostavile neki novi poredak, a koncept žanrovsko određene antologije, kao što je ova, može predstavljati uputstvo i za buduće priređivače.

Na tragu svoje prethodne zbirke Crna kašika (2007) Milena Marković se u svom novom ostvarenju Ptičje oko na tarabi (Lom) opredelila za intimističko razigravanje i razbrajanje, njoj svojstvenih, „porodičnih” tema dominantnog minimalističkog izraza koje, pokatkad, dobijaju i duhovit prizvuk („baba pomagaj”). Pesme oslobođene pretenzija, običnih, ali živopisnih slika, Markovićevu nesumnjivo povezuju sa svojom generacijom a njena specifična sinergija lične frustracije sa kolektivnom traumom posleratne Srbije, koja je „loše mesto” i gde se stalno čeka da počne život, donosi jednu od najpotresnijih pesama novije srpske poezije („Mali”). Izgubljeno detinjstvo, sivilo tranzicije, neprihvatanje starenja, odlazak u emigraciju, konfigurisanje filmskih tema na poetski način (na primer, film Sutra ujutru za koji je pisala scenario priziva uporednu analizu), samo su neki od motiva koji opisuju poeziju „nove privatnosti” Milene Marković.

Upućivanje na mlađu ili mladu srpsku poeziju smatram veoma značajnim, jer utvrđuje vitalizam i široko polje nadolazeće generacije; za ovu priliku, spomenuću neka od imena. Petar Matović, Nikola Živanović, Maja Solar, Dejan Matić, Jasmina Topić, Dejan Čančarević, Milosav Gudović, dakako, nagoveštavaju zanimljive opuse. Sa više ili manje uspeha.

Izdvajam dva autora. Druga zbirka pesama Petra Matovića Koferi Džima Džarmuša (Narodna biblioteka „Stefan Prvovenčani”) donosi autentičan i brižljiv rukopis sa namerom obuhvatanja lirskog i tehnološkog, starinskog i urbanog, ubedljivih slika, sa sadržajima oneobičenog svakodnevnog iskustva. Primetan je Matovićev hirurški precizan izraz i potreba da se svim bićem uroni u poeziju, što ovog pesnika promoviše u sasvim osobenog i modernog liričara čije pesme mogu poslužiti kao parafraza „nepodnošljive lakoće postojanja”.

Nakon desetogodišnje pauze, Nikola Živanović objavljuje Astapovo (Narodna biblioteka „Stefan Prvovenčani”) ispisujući neposrednu i komunikativnu poeziju kojoj su posvećenost („... / mojim pisanjem upravlja / Jedino disciplina – tri sata u radnom kabinetu”) osavremenjivanje rima, mistifikacija i opsesija gradom, naslanjanje na helderlinovsku tradiciju, sukob sa odrastanjem i neprilagođenošću sredini, glavne poetičke vrline ovog talentovanog autora.

Ovom malom brevijaru ovogodišnje pesničke produkcije dodajem i dva prevoda, sa poljskog i mađarskog. Najpoznatija poljska pesnikinja Eva Lipska je kao ovogodišnja dobitnica „Zlatnog ključa Smedereva” dobila izbor (dvojezičan) iz njene poezije Pažnja: stepenik, u prevodu Biserke Rajčić. Za razliku od većine pesnika Novog talasa i njene generacije čiji se pesnički izraz formulisao kroz „ideološko” i „publicističko”, Lipska se okrenula apsolutnom „poetskom”. Konzistentna naracija u građenju pesme i ogoljenost forme, ako smem da primetim, nisu uvek na visini jednog „živog klasika”, ali ono što bi svakako trebalo istaći jeste doslednost nadrealističkih asocijacija koje i čine najbolji deo njene poezije.

Dugo očekivani prevod, jednog od najvažnijih mađarskih i istočnoevropskih pesnika, Ota Fenjvešija Američke improvizacije (Arhipelag) u prevodu Arpada Vicka, zaokuplja svojim krajnjim asketizmom izraza, antipoetskom i ogoljenom formom. Pesme nastale na proputovanju severnoameričkim tlom umrežene u košmarnu viziju tržišnog haosa gde je „čitav svet improvizacija”; hiljadama kilometara daleka, slika poratnog Sarajeva, nad kojim se „nadvila bolesna veštica” u kojoj je „sve samo tonik i džin” i „Holiday Inn”, predstavlja uverljiv opis lakiranog i virtuelnog multietničkog raja za početnike.

Još nešto. Nije uputno porediti ovaj tekst sa uobičajenim godišnjim top-listama, a za sve loše procene i eventualna preterivanja autor preuzima odgovornost.