(Ne)briga o piscima

Zadužbinarstvo kod Srba ima dugu tradiciju. Prve srpske zadužbine podignute su još u XII veku. U XIX veku nije bilo bogatijeg Srbina koji svome rodu nije podario poneku zadužbinu. Pomenimo samo neke, najpoznatije: Kapetan Mišino zdanje – Zadužbina Miše Anastasijevića (Beogradski univerzitet je nekada bio među tri najbogatija na svetu), zadužbina Ilije M. Kolarca, Vukova zadužbina, zadužbine Sime Andrejevića, Nikole Spasića, Alekse Krsmanovića, Đoke Vlajkovića, Dimitrija Naumovića… U Karađorđevoj ulici najlepše palate ostavio je svome narodu Luka Ćelović.

Posle Drugog svetskog rata – zakonima o eksproprijaciji i nacionalizaciji – nestalo je zadužbinarstvo. Današnji bogati Srbi nemaju običaj da ostavljaju zadužbine svome narodu.

U jadnom su stanju zadužbine Desanke Maksimović i Branka Ćopića (tek nedavno je postavljena spomen-ploča u zgradi u kojoj su stanovali), a poseban slučaj je Zadužbina Miloša Crnjanskog (1893–1977), jednog od naših najznačajnijih pisaca. Njegova zadužbina nalazi se u Udruženju književnika Srbije, u prizemlju, u jednoj sobici od svega nekoliko kvadrata, pored ve-cea. Zadužbina je bez odgovarajućeg krova još od osnivanja – 7. juna 1978. godine.

Stan u Ulici maršala Tolbuhina 81 (danas Makenzijeva), pored restorana „Vltava” (danas restoran “Orač“), u kojem je Crnjanski, sa suprugom Vidosavom, stanovao od povratka u zemlju (1965) do smrti, uzela je opština Vračar i dala svom činovniku. Da je tu živeo veliki pisac podseća samo spomen-ploča, postavljena pre nekoliko godina.

Zadužbina Miloša Crnjanskog osnovana je na osnovu želje njegove supruge (i testamenta), a legat je u Narodnoj biblioteci Srbije. Tamo se čuvaju: pero, naočare, sto, stolice, umetničke slike i rukopisi.

Uprkos svemu, Zadužbina objavljuje kritičko izdanje dela Miloša Crnjanskog. Do sada je, ukupno, objavljeno trinaest tomova. Posao ide sporo, jer novca nema. Tako su 2008. godine objavljene „Drame”, a 2010. „Embahade”, što je oko dve hiljade stranica osnovnog teksta, varijanata, skica, arhivskih nalaza. Ove godine se planira objavljivanje dela „Kap španske krvi” i „Suzni krokodil”, ako bude novca.

Izuzetak, koji ne potvrđuje pravilo, predstavlja Zadužbina Ive Andrića. U stanu, na Andrićevom vencu, gde je pisac stanovao sa suprugom, otvoren je muzej, a zadužbina je smeštena u veoma lepoj, reprezentativnoj kući, u Ulici Milutina Bojića 4.

Kako očekivati od države da vodi računa o zadužbinama svojih velikih pisaca kada su neke najznačajnije ustanove kulture – Narodna biblioteka Srbije, Narodni muzej, Muzej savremene umetnosti – godinama zatvorene. Ipak, ako hoćemo u Evropsku uniju, ako taj put nema alternativu, kako svaki dan slušamo, trebalo bi pogledati kako se evropske države odnose prema svojim velikim piscima – i umetnicima uopšte.