Nova prozivka izbrisanih gimnazijalaca

Valjevo – Njih nije bilo ni na jednoj prozivci više od šest i po decenija. Država ih je zaboravila, istorija „preskočila“, podobni hroničari zaobišli a rodbina poodavno oplakala iako većini nije znala gde su im grobovi. Ipak, iz „memljivog“ dela prošlosti jedne od najprestižnijih srpskih srednjih škola, Valjevske gimnazije, ovih dana na videlo su izašla imena i sudbine 73 učenika i profesora koji su stradali tokom Drugog svetskog rata i takozvanih godina obnove. Zvanično, cela priča o stradanju valjevskih gimnazijalaca bila je svedena na spomen-ploču koju je 1970. godine vlast okačila u školskoj zgradi i na njoj upisala 45 imena poginulih od ruke okupatora ili njegovih saradnika.

Ovu decenijama čuvanu tajnu nedavno je, kako sam kaže, delimično obelodanio bivši učenik i sadašnji profesor istorije u ovoj školi Milorad Belić, u knjizi koju je naslovio „Zatamnjena istorija Valjevske gimnazije 1941–1945”. Uz puno truda, traganja za dokumentacijom i razgovora sa srodnicima nastradalih učenika i profesora, u Arhivu Srbije pregledao je još neraspakovanu dokumentaciju negdašnje Ozne koju je BIA u periodu od 2004. do 2009. godine ustupila ovoj instituciji. Na osnovu prikupljenih podataka ispostavilo se da su zagonetno nestali učenici i profesori streljani, ubijani u kazamatima i logorima, ali i upućivani na Sremski front, sa namerom da se nikada ne vrate kući. Tek u sporadičnim slučajevima protiv takozvanih narodnih neprijatelja i neistomišljenika, „četničkih jataka“ i „kulaka“ pokretani su farsični sudski sporovi sa unapred poznatim epilogom.

– U „Zatamnjenoj istoriji“ nisu samo suvi podaci nego i životne priče o 73 đaka, direktoru Iliji Majstoroviću, profesorima Vasiliju Aljtovu i Milici Živanović, ubijenim tokom rata ili po ulasku partizana u Valjevo septembra 1944. godine. Među pogubljenim učenicima bila su desetorica rođene braće, samo iz porodice Stojanović iz prigradskog naselja Gorić petorica su učila gimnaziju, više đaka generacije, a profesorima Iliji Smiljaniću i Miodragu Božiću ubijena su po dva muška deteta srednjoškolskog uzrasta. Podaci do kojih sam došao pokazuju da je valjevski kraj u vreme okupacije bio neka vrsta rezervata za snabdevanje svih vojnih jedinica a među onima koji su knjigu zamenili oružjem prednjačili su učenici gimnazije. Među tim mladim, talentovanim i odvažnim maturantima bio je i Gojko Tabaković, đak generacije 1942. godine i pesnik čiji je završni rad iz srpskog jezika bio proglašen za najbolji u državi. Među pogubljenima je i ime Steve Mihajlovića, rođenog brata poznatog fudbalera Prvoslava – Bobe Mihajlovića, Milana Kalabića, sina komandanta Gorske garde Nikole, đaka generacije Milorada Đurića, maturantkinja Mirjane Dobrojutrović, Lule Novković i brojnih drugih – objašnjava profesor Belić, dodajući da posebno zabrinjava činjenica da je punih šest i po decenija istina o njihovom stradanju i tragičnoj sudbini bila prikrivana od javnosti. Posebno boli muk i strah koji je imala njihova rodbina, naprosto se ne usuđujući da glasnije govori a kamoli da traga za mestima i razlozima njihovih egzekucija.

Naš sagovornik dodaje da će insistirati na tome da Valjevska gimnazija, aktiv istoričara i lokalna vlast podnesu zahtev Višem sudu u Valjevu radi donošenja rešenja o rehabilitaciji svih stradalih učenika i profesora koji su ubijani bez ikakvih prethodnih sudskih procesa. Nažalost, veli profesor Belić, spisak sa imenima gimnazijalaca nije konačan i on smatra da će mu biti pridodat još jedan poveći broj, tim pre što je tokom istraživanja pronašao još 18 imena učenika koji su ubijeni u nemačkim logorima, a pouzdan je broj i od 43 učenika koji su prekinuli školovanje pre 1941. i u međuvremenu likvidirani pod raznim okolnostima.

Budo Novović