Princip u principijelnom vremenu

Principa, Žerajića, rat i nemerljivu cenu ispaljenih projektila možemo, pre svega, razumeti očima i merilima ondašnjeg vremena. Danas, kada je promenjen evropski poredak, a novi je na tankom ledu, interes trenutnih pobednika da se na nenaučnim osnovama prekroji istorija vidljiv je u delima pojedinih ljudi sa diplomama istoričara. U ova neherojska vremena, u dobu duhovne tromosti i relativizma, načelnost i borba za nematerijalne ciljeve mnogima deluju neiskreno, neisplativo ili barem suludo. Međutim, načela kojih se držao Princip ostaju kao mogući putokaz i danas.

Zanimljivo je da su ime i prezime junaka koji je na Vidovdan ubio prestolonaslednika okupatorske imperije višestruko simbolični. Na to delimično ukazuje i Vladimir Kecmanović u inspirativnom kazivanju o principu i Principu. Gavrilo (sila Božija) i Princip (načelo, vladar) znače načelo utemeljeno u sili Božijoj ili silu Boga kao cara nad carevima. Neki bi rekli da je Gavrilo, u skladu s poslovicom nomen est omen, bio određen za velika dela.

Ali pored značenja imena, za razumevanje motiva i okolnosti u kojima dolazi do ubistva Franca Ferdinanda, važno je ukazati na izvorišta delovanja Mlade Bosne. Dva su izvorišta na kojima se napajaju Princip, Žerajić, Gaćinović, Golubić i drugi. Jedan je srpska i balkanska tradicija borbe za oslobođenje prevashodno pravoslavnih od osmanskih zavojevača. To je niz ustanaka, buna i hajdučije, od ustanka srpskog „cara” Jovana Nenada početkom 16. veka, preko Svetog Petra Cetinjskog do Karađorđa, i bezbrojnih srpskih, grčkih i bugarskih ustanaka, zaključno sa 19. vekom. U Nevesinjskoj pušci, 1875. godine, učestvovali su Gavrilovi deda, otac i stric.

Drugo izvorište, tj. obrazac za rad Mlade Bosne, su upravo atentati, tajna i polutajna društva i političke zavere, u skladu s tadašnjim evropskim trendom. Mnogi vladari i pripadnici vladajuće elite Evrope i SAD 19. veka i s početka 20, stradaju ili uspeju da prežive atentat, od Napoleona (prvog i Trećeg) do ruskih i austrijskih careva i pripadnika carske porodice. U tome su idejni uticaj i model bile italijanske organizacije. Naročito su Macinijeva Mlada Italija i, preko masonskih veza, garibaldinci predstavljali uzore srpskim i južnoslovenskim organizacijama poput Narodne odbrane u Srbiji i niza drugih u Bosni (Mlada Bosna), ali i u Dalmaciji (na čelu sa vajarom Ivanom Meštrovićem). Mlada Bosna i njena preteča, Srpsko-hrvatska napredna omladina, predvođena Ivom Andrićem, bile su za okupljanje južnoslovenskih zemalja oko Srbije.

Austrijskom carstvu, protiv koga su se gorepomenuti bunili, posle niza buna, poraza i gubitka teritorija u Italiji i Nemačkoj, ostala je samo mogućnost teritorijalnog širenja na Balkanu. Zato je ono planiralo rat protiv Srbije.

Duboko birokratizovana i za ondašnju Evropu slabije privredno razvijena država, imala je oko petine nemačkog stanovništva i stalnu težnju većine ostalih da se osamostale ili barem postignu šire autonomije. Srbima, ali i drugim slovenskim narodima ovo carstvo je postajalo sve mrskije. U ugarskom delu vršena je sve nasilnija mađarizacija, raspuštena je Vojna granica, ukinuto Srpsko vojvodstvo, gonjeni su srpska udruženja i ćirilica, posebno u Bosni. Dvojna monarhija je pre izbijanja Velikog rata organizovala tri veleizdajnička procesa protiv pravoslavnih — dva u današnjoj Ukrajini i, nama poznatiji, Zagrebački proces protiv Srba 1908–1909. Sve veći pritisak na slovenske i druge narode, uz činjenicu da je Bosna protiv volje ogromne većine stanovništva prvo okupirana, a onda i pripojena (anektirana) 1908. stvarali su posebnu omrazu spram bečkog dvora u balkanskoj provinciji. Veliki vojni manevri carske vojske u Bosni i Hercegovini koje je posetio prestolonaslednik Franc Ferdinand sa suprugom, bili su direktna pretnja srpskim kraljevinama Srbiji i Crnoj Gori. U takvoj atmosferi opšte napetosti, na Vidovdan, koji se vezuje i za ubistvo turskog sultana zavojevača, u posetu dolazi Franc Ferdinand.

Zavera mladobosanaca je do danas ostala delimično nerazjašnjena, što je omogućilo spekulacije na temu da li je u atentatu presudnu ulogu imala masonerija? Ovakve tvrdnje, iako donekle moguće, deluju kao preterivanje svojstveno ne samo slobodnim zidarima nego i drugim ezoterijskim organizacijama.

Drugačija tumačenja, rezultat su mahom političkih a ne naučnih „otkrića”. Ovakvo upodobljavanje istorije političkim procesima je u istorijskoj nauci primećeno odvajkada. Svežiji primer je usvajanje 1951. godine Francusko-nemačkog sporazuma o kontroverznim pitanjima u evropskoj istoriji. Suština ovog dogovora o načinu pisanja istorije je polaganje temelja buduće ekonomske, a zatim i političke zajednice koja će prerasti u Evropsku uniju. Jedna od pozadina prekrajanja istorije i proglašenja Gavrila za teroristu jeste stari plan restauracije dunavske države. No kako narod kaže – čovek snuje, a Bog odlučuje.

Diplomirao istoriju u Rimu. Doktorirao na Fakultetu političkih nauka u Beogradu. Zaposlen na Institutu za međunarodnu politiku i privredu