Štokavske zbirke reči

Na osnovu Uputstva koje je uz Poziv za prikupljanje reči iz narodnih govora objavljeno 1899. godine započet je obiman posao ekscerpiranja reči iz narodnih govora i pisanih izvora od kraja 19. do kraja 20. veka.

U novoosnovani Leksikografski odsek Srpske kraljevske akademije počele su da pristižu zbirke reči iz različitih područja celokupnog štokavskog dijalekta. Njihov obim varira od nekoliko desetina i stotina reči pa čak do 250.000 reči. Uz zapisanu i akcentovanu reč skupljači su navodili primere upotrebe i davali objašnjenje značenja, a u nekim slučajevima i crtež predmeta kojom se reč označavala. Najveći broj zbirki reči sakupljen je iz istočnohercegovačkih,  šumadijsko-vojvođanskih i prizrensko-timočkih govora, a u manjem broju bili su zastupljeni drugi govori, što je u kasnijem prikupljanju planski popunjavano. Zbirke reči u rečničkoj građi (njih oko 300) predstavljaju primarni izvor za leksikografsko opisivanje govornih i uopšte kulturno-jezičkih specifičnosti različitih krajeva u kojima se govori srpski jezik. Budući da potiču iz različitih perioda srpskog jezika, zbirke reči u građi za Rečnik SANU predstavljaju veliku kulturnu, lingvističku i etnografsku vrednost.

Građa ekscerpirana iz pisanih izvora obuhvata period od 1780. godine, tj. od  Dositeja Obradovića i Vuka Karadžića, pa sve do najnovijeg vremena (najnoviji ekscerpirani izvor objavljen je 2012. godine). Kako bi ova građa iz književnog jezika prezentovala sve oblasti ljudskog života, kao i građa iz narodnog jezika, u njenom formiranju i ekscerpiranju naročita pažnja je poklonjena zastupljenosti izvora kako iz svih funkcionalnih stilova (književnog, publicističkog, administrativnog, naučnog, religijskog, razgovornog i dr.) tako i svih žanrova (proza, poezija, drama, putopisa, izveštaji, reportaže, feljtoni, besedništvo, biografija, pedagogija, religija, kultura, sociologija, politika, privreda, vojna oblast, etnografska građa, Sveto pismo i teološka građa; naučna i stručna dela iz različitih oblasti: astronomije, zoologije, botanike, fizike, medicine, filozofije, istorije, estetike, etika, prava, zakona, agronomije; brodarstva, ribolova, lova, kulinarstva i dr.

Prvu celinu književne građe za Rečnik SANU čine knjige štampane od početka 19. veka do Prvog svetskog rata. Ovaj deo rečničkog fonda sadrži dela pisaca klasicizma, predromantizma i romantizma koji su, svojim leksičkim i stilskim inovacijama, najviše zaslužni za razvoj i kultivaciju modernog srpskog književnog jezika (D. Obradović, J. S. Popović, V. S. Karadžić, P. P. Njegoš, S. M. Sarajlija i dr.). Istovremeno, izvori iz ovog perioda sadrže i brojne naučne spise (iz oblasti religije, sociologije, privrede, botanike i zoologije, vojne oblasti, prava i dr.) koji fiksiraju rane etape razvoja naučnih terminologija u drugoj polovini 19. veka u Srbiji.

Drugu celinu književne građe čine knjige štampane između dva svetska rata, od 1918. do 1940. godine. Radi se mahom o delima srpskih pisaca koji pripadaju avangardi i moderni (M. Crnjanski, I. Andrić, S. Vinaver, I. Sekulić i dr.), kao i o prevodima klasika svetske književnosti (Dostojevski, Šekspir, Dante, Leopardi) a prevodioci su poznata imena iz književnosti i prevodilaštva (D. Stanojević, S. Pandurović, M. Glišić, J. Maksimović, S. Miličić i drugi). U građu su uvrštena i dela koja se izdaju u okviru značajnih izdavačkih poduhvata (edicija Naša knjiga Gece Kona). Pored toga, u ovom delu građe primetan je znatan priliv periodike književne, sociološke, političke i zabavne sadržine koja znatno obogaćuje kulturu upotrebe srpskog jezika (časopisi Srpski književni glasnik (nova serija), Nova Evropa, XX vek i dr.).

Treći deo književne građe RSANU čine knjige i listovi i časopisi koji obuhvataju period posle Drugog svetskog rata (1945) do danas. Pored beletrističkih dela, prevoda i časopisa, u ovom periodu izlaze brojni rečnici (sinonima, stranih reči, žargona), stručne terminologije i enciklopedije kojima se popunjava građa Rečnika SANU i obogaćuju leksički i terminološki fond savremenog srpskog jezika.

U prikupljanju i formiranju građe za Rečnik SANU primetan je stalni napor da se izbalansira građa prema različitim kriterijumima kako bi se što celovitije predstavio leksički fond srpskog književnog i narodnog jezika. I taj deo zadatka uspešno je rešavan od samog početka do danas, tako da građa, koja obimom obuhvata oko šest miliona kartica i pola miliona reči, danas predstavlja najreprezentativniji korpus savremenog srpskog jezika, i to po svim najvažnijim parametrima: teritorijalnim (obuhvata čitavo područje  štokavsko dijalekta koji je u osnovi srpskog jezika),  vremenskim (obuhvata dugi period od dva veka u razvoju savremenog srpskog jezika), funkcionalnostilskim (obuhvata pisana dela svih funkcionalnih stilova i žanrova) i tematskim (obuhvata sve oblasti ljudskog života koje su zastupljene kako u pisanim izvorima književnog jezika tako u sakupljenim  zbirkama reči narodnog jezika).

Sva ekscerpirana građa iz književnog i narodnog jezika ispisana je na papirnim listićima (fišama). Većina listića ispisivana je rukom (desetine različitih rukopisa) različitim bojama mastila, različitim pismima (ćirilica i latinica, uključujući i tzv. staru grafiju), deo građe na listićima je kucan na pisaćoj mašini ili je fotokopiran, dok ima i listića na kojima su nalepljeni isečci iz ekscerpiranih rečnika ili zbirki reči. Pored onoga što je na listiću ispisano, navedene grafičke karakteristike listića imaju arhivsku vrednost, a i veoma su bitne samim leksikografima u njihovom radu.

Istovremeno sa pristizanjem ispisane građe u Odsek, zaposleni saradnici Odseka su radili na njenom organizacionom i tehničkom sređivanju; na planiranju popunjavanja građe iz narodnih govora i iz novih tipova pisanih izvora.

Tako gledano u celini građa Rečnika SANU čini najveću i najpotpuniju zbirku leksike savremenog srpskog jezika koja predstavlja značajno svedočanstvo ne samo o njegovim opštejezičkim, terminološko-stručnim i dijalekatskim osobenostima, nego i o društveno-istorijskim, kulturnim, etnografskim i drugim osobenostima srpskog naroda u njegovoj novijoj istoriji. Ona daje uvid u to kako se govorilo, pisalo i mislilo tokom dva veka našeg postojanja.

Drugim rečima, ova građa predstavlja nacionalno blago koje treba sačuvati i staviti na uvid široj naučnoj i zainteresovanoj javnosti na način i u formatu koji se danas u informatičkoj eri očekuje. Neka nam kao primer posluži i briga o ovom nacionalnom blagu u vreme Drugog svetskog rata kada je građa Rečnika SANU 1944. godine bila smeštena u trezor Narodne banke da bi se zaštitila od bombardovanja.  

*Institut za srpski jezik SANU