Mirni razlaz Nenada Kecmanovića

Povodom teksta „Kako su obmanjivali i zavađali u BiH“

U svojim čestim obraćanjima javnosti profesor Nenad Kecmanović se ne obraća samo javnosti u Srbiji već najčešće i u celokupnoj dejtonskoj BiH, ali porukama koje su u krajnjoj liniji namenjene javnosti u Federaciji BiH. Posebnu pažnju pleni njegova ocena („Politika“, 25. novembra) da bi u slučaju nevraćanja na izvorni Dejton trebalo pristupiti mirnom razlazu u BiH, ma šta ta lakonski izrečena sintagma značila. O tome je već na različite načine govorio i predsednik entiteta RS Milorad Dodik. Kod neupućenog čitaoca stvara se utisak da je razgraničenje dva BH entiteta jednostavno i da samo treba pristupiti pravljenju graničnih kamenova i graničnih prelaza. To ne može biti dalje od istine. Čak i kad bi postojao neko sa bošnjačke strane spreman na razgovore o razdruživanju BiH, što je nezamislivo ili barem teško zamislivo, priče o „mirnom razlazu“ sa sobom povlače najteže pitanje odnosa Bošnjaka i Srba, koje se zove entitetska linija razgraničenja. Ona u Dejtonu nije povučena tako da prati geografske, etničke, regionalne ili ekonomske celine, već zaseca u živo tkivo regija koje kao takve postoje već stolećima, a neke i milenijumima. Retki su delovi entitetske linije koji nisu sporni na neki način, i ovakva kakva je, sada može postojati samo u jedinstvenoj državi BiH.

To se najbolje vidi iz tri primera: Sarajevo, Brčko i mrkonjićko-ribnički džep.

1. Sarajevska regija je Dejtonskim sporazumom podeljena na Kanton Sarajevo u Federaciji (47 odsto teritorije – 430.000 stanovnika) i Istočno Sarajevo u RS (53 odsto teritorije – 65.000 stanovnika). Tzv. mirni razlaz po receptu prof. Kecmanovića bi značio permanentnu vojnu graničnu okupaciju grada Sarajeva od Srba, jer se planina Trebević, čiji vrhovi nadvisuju Sarajevo, nalazi u RS, uz jedan broj drugih visova, a entitetska linija omogućava RS određen nivo saobraćajne kontrole nad delovima grada. Svi značajni izvori vode za Sarajevo nalaze se na jahorinskim vrelima u RS, a gradu već danas nedostaje četvrtina količine upravo te vode, pa dobar deo grada trpi redovne noćne redukcije. Veći deo dalekovoda koji napajaju strujom Sarajevo je u RS, kao i praktično celokupno zemljište na kojem bi se grad mogao dalje razvijati. Reka Miljacka, koja protiče kroz Sarajevo, izvire u RS, a njeno ekološko stanje direktno zavisi od načina kako se u RS koristi.

Trajno razgraničenje po sadašnjim entitetskim linijama na Sarajevsko-romanijskoj regiji za Bošnjake, ali i za sve druge građane Sarajeva, nije prihvatljivo, jer bi ih dovelo u poziciju evropskih Palestinaca sa svim posledicama koje to stanje nosi. S druge strane, za lokalne Srbe bi uređenje razgraničenja značilo dalja „humana preseljenja“ po uzoru na 1995. godinu.

2. Grad i distrikt Brčko je jedina veza zapadne RS i Banjaluke sa Srbijom i Beogradom, a upravo na trasi koridora su BH Hrvati i Bošnjaci većina i kontrolišu i poseduju zemljište i naselja na tom prostoru. To područje je i strateški prostor Vojske Republike Hrvatske, time i NATO-a. Upravo zbog Brčkog je čitava zapadna RS enklava. Na koji način bi se zapadna RS povezala sa istočnom i sa Srbijom?

3. Područje Unsko-sanskog kantona (regija Bihaća, Sanskog Mosta, Ključa itd.) je od glavnine teritorija pod kontrolom Bošnjaka odeljeno tzv. ribničko-mrkonjićkim džepom koji ga najkraćom vezom povezuje sa Jajcem. Za Bošnjake nije prihvatljivo da danas-sutra trajno budu razbijeni na dva enklavna područja kao Palestinci i taj prostor je strateški interes bošnjačkog naroda.

Samo primer ova tri područja jasno pokazuje svu iluzornu prirodu „automatskog“ razlaza u BiH. Takvih primera ima još, a o opštinama sa etničkim većinama ili značajnim manjinama koje bi ostale na „pogrešnoj“ strani granice da ne govorimo. To se odnosi na Bošnjake Podrinja i Krajine, BH Hrvate Posavine i BH Srbe trougla Drvar–Glamoč–Grahovo.

Dakle, iako danas postoje područja koja su isključivo srpska ili bošnjačka, značajan deo tih područja je nastao prostom podelom istorijskih regija po slučajnim linijama fronta i ne omogućava nikakvo mirno razdvajanje, a džepovi i poluokruženja bez saobraćajne povezanosti nisu retkost.

Bošnjaci doživljavaju čitavu BiH kao zemlju na koju sva tri naroda imaju pravo, pa ostaje nejasno kako to prof. Kecmanović svodi Bošnjake na nekoliko kantona Federacije kad dobro zna za izmešanost teritorija Bošnjaka i Hrvata, njihove zajedničke kantone, ali i 140.000 Bošnjaka koji su se vratili u opštine RS. Takođe je nejasno o kakvoj to srpskoj kontroli nad teritorijom RS on govori kad se dobro zna da je to područje izuzetno retko naseljeno, što je posledica rata i neuspeha povratka prognanih. Opštine RS se prazne u pravcu većih gradova, Srbije i Zapada, a prosečna starost stanovništva upućuje na
slabe šanse za prirodnu reprodukciju.

Umesto nuđenja lažnih alternativa u vidu „mirnog razlaza“, uputno bi bilo tražiti načine da se tenzije smanjuju, očuva teško izboreni mir, iznalaze praktična rešenja na terenu i otvori perspektiva razvoja za sve.

Profesor, istoričar iz Sarajeva