Srbima je rat ubio dušu

Kragujevac – „Srbi su veoma hrabri, pojedini dosta dobro podnose bol. Jedan čovek je imao operaciju na kičmi – uklanjanje neke prelomljene kosti – i dva sata nakon operacije šetkao se. Drugom su uklonjeni upaljeni delovi vene i deset minuta nakon toga je bio na nogama.” Ovo je zapis Monike Stenli, britanske bolničarke, članice humanitarno-medicinske misije koja je, pod rukovodstvom Mejbel Sinkler Stobart, boravila u Kragujevcu 1915. godine. Zapažanje je zabeležila u knjizi „Moj dnevnik u Srbiji: 1. april – 1. novembar 1915.”, objavljenoj u Londonu 1916. godine.

Njene koleginice, Oliv Oldrič i Mejbel Dirmer, takođe su iznosile zapažanja o strahotama u kojima su se našli Srbija i Srbi u Prvom svetskom ratu. Govorile su i o čovečnom postupanju srpskih vojnika prema zarobljenim Austrijancima, uprkos stradanju.

Njihove zapise sakupila je kragujevačka bibliotekarka Tatjana Janković i objavila ih u knjizi „Bolnica Stobart”, koja prati izložbu u Narodnoj biblioteci „Vuk Karadžić” pod nazivom „Bolnica Stobart – Kragujevac 1915.” Izložba je priređena povodom stogodišnjice oslobođenja Srbije u Prvom svetskom ratu u kome je Kragujevac odigrao važnu ulogu, između ostalog i kao grad u kome su bile smeštene bolnice za lečenje srpskih, ali i austrijskih ranjenika.

„Sve je čudno izmešano. Mi smo prijatelji i neprijatelji, zajedno na jednom mestu (polovina naših ranjenika su Austrijanci), a najčudnije od svega je što je glavni doktor u srpskoj bolnici austrijski zarobljenik! On je divan čovek, koji sam neguje i leči 200 ranjenika. Zarobljen je, ali nije prestao da radi i spasava povređene – prvo kao oficir u austrijskoj vojsci, a onda kao doktor među Srbima. Nema veće ljubavi prema drugima od toga da daš sopstveni život da bi spasao neprijatelja.” Ovo je, između ostalog, navela Mejbel Dirmer u „Pismima iz bolnice Stobart” koja su u Engleskoj objavljena već krajem 1915. godine.

Oliv Oldrič piše o Srbima u Prvom svetskom ratu u knjizi „Povlačenje iz Srbije kroz Crnu Goru i Albaniju”. Sakupljeni zapisi objavljeni su u Londonu 1916. godine.

„Austrijski zarobljenici su odavali poštovanje Srbima kao vojnicima. ’Nema boljih vojnika od njih’, govorili su. Time je objašnjavan veliki broj austrijskih zarobljenika u Srbiji, dok je njihova zemlja, mada veća i jača, zarobila tako malo Srba. Mi koji smo bili tamo znamo ponešto o borbenosti s kojom su Srbi uzvratili, jer su rezultati propadanja u ljudstvu prošli kroz naše ruke u našoj bolnici u Kragujevcu.”

O radu poljske bolnice „Stobart” najdetaljnije i najobimnije svedočanstvo ostavila je rukovodilac britanske misije, sama Mejbel Stobart, koja knjigu „Plameni mač u Srbiji i drugde” objavljuje već 1916. godine. Delo Stobartove dopunjava knjiga „Bolnica Stobart”, u kojoj su zapisi Monike Stenli, Mejbel Dirmer i Oliv Oldrič prvi put objavljeni na srpskom jeziku, objašnjava autorka Janković.

Izložba o bolnici „Stobart” sadrži više od 30 panoa sa tekstovima i fotografijama Kragujevca sredinom 1915. godine, a publici su dostupni i eksponati iz Prvog svetskog rata.

Misija koju predvodi Mejbel Sinkler Stobart, u sastavu Treće jedinice srpskog potpornog fonda, sa 45 volonterki, krenula je put naše zemlje početkom aprila 1915. godine, sa britanskih ostrva, preko Pariza i južne Francuske, Malte, Atine i Soluna. U Kragujevcu su ih čekali ranjenici i na hiljade civila koji boluju od tifusa, šarlaha, difterije. U gradskom naselju Vašarište, na lokaciji trkališta, postavljena je bolnica sa 62 šatora, a Stobartova ubrzo predlaže osnivanje još šest dispanzera u Lapovu, Natalincima, Rekovcu, Rudniku, Vitanovcu i Ovčar Banji.

O strahotama rata sa kojima su se srele britanske bolničarke u Srbiji, o neminovnosti poraza duše, bez obzira na ishod na bojnom polju, možda najbolje svedoči deo pisma koje je Mejbel Dirmer uputila svom prijatelju u Engleskoj, pre nego što je od posledica tifusa preminula 11. jula 1915. godine. Dirmerova je sahranjena u Kragujevcu, na Varoškom groblju, zajedno sa koleginicama Lornom Feris i Elizabetom Ros.

„Samo da znaš, ovi Srbi ne mogu ništa drugo da rade osim da se bore, samo pričaju o ratovanju: njihovi očevi pre njih nisu radili ništa drugo osim što su se borili; oni su protraćena ljudska stvorenja – ne znaju ništa i ni do čega im drugog nije stalo osim do ratovanja. Čim im bude bolje, žele opet da idu i opet da se bore – oni su kao borbeni psi ili petlovi; to je ono što je rat učinio za njih – ubio im je dušu i u generacijama koje dolaze.”