Životni putevi Olge Benson

Od Azije preko Srbije do Amerike vodio je životni put Olgu Benson, rođenu Kazancev 1887. u Margilanu, gradu u današnjem Uzbekistanu, prestonici svile, za koju je rekla da je zbog živopisnih boja svog okruženja, korišćenih za izradu tepiha i odeće od pamuka, vune i svile, poželela da taj jak kolorit prenosi dalje. Obilazeći naše krajeve, u crtačkom bloku beležila je ovdašnje narodne nošnje i upečatljive detalje viđene na terenu. Po ličnoj porudžbini kralja Aleksandra izradila je Album narodnih nošnji Jugoslavije. Etnografski institut SANU posvetio joj je monografiju „Snovi o prošlosti i tradiciji: Olga Benson” čije su autorke Ljiljana Gavrilović i Biljana Milenković Vuković.

Jednu od četiri kćerke Svetonije i Venijamina, potpukovnika u ruskoj armiji, Olgu roditelji su poslali u na školovanje u Sankt Peterburg, na prestižni Smoljni institut. U Peterburgu je završila i Višu umetničku školu i stekla pravo da predaje crtanje u srednjoj školi. Bila je član Saveza likovnih umetnika u Kijevu, gde je izlagala svoje radove.

‒ Olga Kazancev dolazi u Skoplje 1920. kao ruska izbeglica nakon građanskog rata. Da li je svog budućeg supruga, 18 godina starijeg general-majora Ruske carske vojske i pripadnika Dobrovoljačke armije, Leonida Bensona, poznavala odranije ili ga je upoznala prilikom zbega, ili je to bilo poznanstvo iz Ruske kolonije u Skoplju – nije nam poznato, ali iste godine se venčala sa njim i dve godine kasnije dobila sina Aleksandra ‒ kaže Biljana Milenković Vuković.

U Skoplju je Olga Benson predavala crtanje u Državnoj ženskoj realnoj gimnaziji, a znanje francuskog omogućilo joj je da 13 godina bude angažovana kao nastavnica crtanja u francusko-srpskoj školi.

‒ Tridesete godine 20. veka provela je baveći se slikanjem narodih nošnji južne Srbije, kao i crkveno-umetničkim radovima. Naučne ekspedicije, opremljene fotoaparatima, magnetofonima i beležnicama, zajedno sa folklornim slikarom, krstarile su teritorijom južne Srbije i stizale i u najzabačenija seoska mesta. Istraživači su pisali studije, a slikarka stvarala vizuelno svedočanstvo o jednom segmentu narodnog života, odnosno nošnjama ‒ naglašava naša sagovornica.

Istražujući nošnje u Evropi, profesorka kostima iz Vašingtona Blanš Pejn posetila je Kraljevinu Jugoslaviju 1929/1930. i 1936/1937. i tom prilikom upoznala Olgu Benson.

‒ Blanš se vratila u Sijetl sa više od stotinu crteža kostima i šema vezova i sa 24 akvarela narodnih nošnji iz Jugoslavije. Na nesreću, rukopis je predat londonskom izdavaču ali nikada nije pretočen u publikaciju. Bombardovanjem Londona 1941. spis je uništen i kasniji pokušaji da se objavi ostali su bezuspešni. U„Digitalnoj kolekciji kostima, fotografija i crteža Blanš Pejn” Vašingtonskog univerziteta danas je dostupno 25 akvarela Olge Benson, koji prikazuju narodne nošnje Jugoslavije ‒ priča autorka knjige.

U periodu od 1928. Olga Benson je kopirala freske u srednjovekovnim pravoslavnim crkvama i oslikavala novosagrađene crkve i spomen-kosturnice. Oslikala je unutrašnjost kapele Svetog Arhangela Mihaila na Vojnom groblju u Skoplju, koja je podignuta 1928. u znak sećanja na poginule srpske vojnike u ratovima 1912–1918. Radila je i za Crkvu Svetog Save u Gostivaru i za spomen-kosturnicu u selu Tomislavu, blizu Velesa. Kopirala je freske u manastiru u Starom Nagoričanu, zadužbini kralja Milutina. Danas se u Vojnom muzeju u Beogradu nalaze dve njene kopije fresaka, a jedna od njih je freska cara Dušana iz manastira Lesnovo.

‒ Bila je humanista i član nekoliko udruženja poput „Skopske pčelice”, čiji su članovi đaci i učiteljice osnovnih škola. U Skoplju je 1928. organizovala udruženje „Ruska majka” za zaštitu ruskih majki i dece. Bila je umetnički urednik dečjeg lista „Vardarče” i umesto jednobojnih korica na naslovnim stranama osmislila je vesele dečje likove obučene u živopisne nošnje. Prikazala je i prizore iz svakodnevnog života: dečaka sa badnjakom, deca se kucaju šarenim jajima, beru vrbove grančice, jašu magarca. Potpisana je i kao autor stripa o veselom majmunčetu Busku i mečetu Musku ‒ kaže Biljana Milenković Vuković.

Olgin život u Skoplju nije bio lagodan. U honorarnom angažmanu radila je poslove niže školske spreme od one koju je imala. Zarade su bile male, a neisplaćene honorare ponekad je rešavala sudskim putem. U Beograd je prešla 1939, gde je u Etnografskom muzeju, a kasnije i u Etnografskom institutu Akademije nauka bila opet honorarni folklorni slikar. Crtala je nošnje na Kosmetu, Šumadiji, severnom Banatu, okolini Niša i za četiri godine rada u institutu izradila je 580 crteža i slika. Primetivši da su njene kolege bolje plaćene, iako ona prebacuje normu za 100 pa i 200 odsto, od uprave instituta tražila je skraćenje radnog vremena ili povećanje primanja. Skraćeno joj je radno vreme, saznajemo iz knjige.

Bensonovi su u Beogradu živeli kao podstanari u Stiškoj, Vojvode Milenka, Stojana Protića i Ohridskoj. Preselili su se u Los Anđeles (Olgi je tad 63, suprugu 81. godina) gde je njihov sin otišao nakon Drugog svetskog rata. Oženio se Olgom Dolores Bari Eskobedo i dobio sina, po dedi nazvanog Leonid. Porodična nesreća dogodila se 1969. kada je Olgin unuk preminuo kao 16-godišnjak. Njen suprug umro je 1955, a sin 1992. godine.

Olga Benson doživela je 90 godina i 1977. sahranjena je na Holivudskom groblju u Los Anđelesu. Pre nekoliko meseci Etnografski institut SANU priredio je u Galeriji nauke i tehnike izložbu o ovoj umetnici i plan je da ta postavka gostuje u Moskvi. Digitalizacijom folklorne zbirke Olge Benson Etnografski institut učinio je njeno delo dostupnim javnosti.