Potraga za identitetom u uslovima moderne otuđenosti

Avangardna umetnost obeležila je svojim snažnim uticajem čitav 20. vek. O tome čitamo u knjizi teoretičarke kulture dr Ivane Kronje ,,Estetika avangardnog i eksperimentalnog filma: telo, rod i identitet. Evropa‒SAD‒Srbija”, koja je objavljena u izdanju Filmskog centra Srbije.

Prema rečima autorke, samosvest o umetničkoj izražajnosti samog dela, njegovom smislu i značenju, kao jedna od ključnih odlika modernizma, u avangardnom filmu često se iskazuje kroz tematizovanje sinematičke forme.

‒ Futurizam, konstruktivizam, dadaizam, nadrealizam, hipnizam, „novi barbarizam”, zenitizam i drugi umetnički fenomeni internacionalne istorijske avangarde razbijaju racionalni, logocentrični svet građanske umetnosti i figuracije, otiskujući se hrabro i rizično u još neistražena područja nesvesnog, pobune, estetike fragmenta i prividnog besmisla, nalazeći svoj izraz i na filmskom platnu. Ova vrsta filma kao temu sopstvene teorije i prakse uključuje i predstavljanje tela, roda i identiteta, od tela kao grafičkog znaka u dadaističkom „Mehaničkom baletu” (1924) do angažovanog feminističkog avangardnog filma i estetike kvira. Zanimljivo je da je američku filmsku avangardu pokrenuo direktni uticaj evropskih avangardnih stvaralaca iz doba nemog filma: predavanja nemačkog slikara i animatora Hansa Rihtera u SAD inspirisala su tako, pored ostalih, i Maju Deren, jednu od autorki čije delo posebno obrađujem. U periodu nakon Drugog svetskog rata, američki avangardni film se razvija u niz originalnih pravaca, kao što su psihodramski i mitopoetski film i film-poezija, a posebno ga, za razliku od evropskog avangardnog filma, odlikuje potraga za samoodređenjem ‒ kaže Ivana Kronja.

Istorija neo/avangardnog i eksperimentalnog filma poslednjih nekoliko decenija se akademski proučava, arhivira, sistematizuje. Istaknuti primer evropskog eksperimentalnog filma je, dodaje naša sagovornica, i savremena austrijska avangarda, na čelu sa slavnim Piterom Čerkaskim, autorom knjige „Neuokvireni filmovi: Istorija austrijskog AG filma”, koja se izdvaja tehničkim rafinmanom i filozofsko-estetičkom dimenzijom kratkih autorskih ,,faund futidž” filmova, rađenih na ,,zatečenom”, već snimljenom filmskom materijalu.

‒ Savremeni eksperimentalni film, koji je istorijski proizašao iz filmske avangarde, ima svoje specijalizovano tržište filmskih festivala posvećenih ekskluzivno njemu, a kao njegove podvrste izdvajaju se: kratka eksperimentalna animacija, poetski i strukturalni film, ,,faund futidž” film, kao i sve više zastupljena forma eksperimentalnog dokumentarca, koji je po pravilu ujedno i društveno angažovan. Druga grana filmskog eksperimenta dešava se u domenu digitalne tehnologije. Jezik savremenog ,,umetničkog videa”, namenjenog muzejima i galerijama, koji stvaraju likovni i multimedijalni umetnici, mnogo duguje eksperimentalnim tehnikama u domenu filmskog vremena, preoblikovane ili distorzirane naracije i montaže iz istorije i prakse neoavangardnog i kratkog eksperimentalnog filma na filmskoj traci, uključujući i eksperimentalni dokumentarni film. Aktuelni postmoderni video-radovi i digitalni ,,galerijski filmovi”, poput transavangardista koriste i populističke i mas-medijske strategije predstavljanja kako bi razotkrili odnose mehanizama vladanja i političkog zavođenja i ličnih emotivnih stanja i sloboda u savremenom društvu ‒ ističe Ivana Kronja.

Deo knjige obuhvata i kratku istoriju domaćih avangardnih pokušaja u domenu filmske umetnosti do1930. i jugoslovenskog i srpskog ,,amaterskog’’ i alternativnog filma i videa. Za primer su uzeta antologijska ostvarenja Žike Pavlovića „Triptih o materiji i smrti” i Kokana Rakonjca „Zid”.

‒ Ovi autori stvaraju originalnu varijaciju veoma uticajnog pravca psihodramskog filma iz 1940-ih, te stoga ti filmovi čine upečatljiv primer srpskog posleratnog neoavangardnog filma inspirisanog evro-američkom filmskom avangardom, čija iskustva i prakse preoblikuju na tada i danas veoma aktuelan i neponovljiv način. Studiju završavam tumačenjem kulturalnih reprezentacija žene-junakinje, ruralnog i urbanog pejzaža u ovim delima kao potrage naših umetnika za ličnim i kolektivnim identitetom u uslovima moderne otuđenosti ‒ kaže Ivana Kronja.