U istoriji su mnogi putokazi za bolju budućnost

Specijalno za „Politiku”

Skoplje – Naučni skup „Kralj Milutin i doba Paleologa: istorija, književnost, kulturno nasleđe”, na ideju srpskog udruženja u Makedoniji SPONA, održan je povodom 700 godina od upokojenja Svetog srpskog kralja Stefana Uroša Drugog Milutina (1282‒1321). Manifestacija je bila upriličena u Skoplju, uz blagoslov Svetog arhijerejskog sinoda Srpske pravoslavne crkve i Svetog arhijerejskog sinoda Pravoslavne ohridske arhiepiskopije. Zbog virusa korona skup je u poslednjoj dekadi oktobra održan onlajn.

Tema naučnog skupa okupila je veliki broj svetskih stručnjaka koji su predstavili svoje naučne radove, kao i predstavnike SPC i Ohridske arhiepiskopije, koji su dali svoj doprinos upotpunjenju slike života i dela ovog svetog kralja..

Kralj Milutin jedan je od najznačajnijih srpskih vladara. Vladajući 40 godina, podigao je ugled srpske države i omogućio bolji život srpskom narodu. Ostao je upamćen kao vladar koji je vodio izuzetno mudru diplomatsku politiku i sa Istokom i sa Zapadom, u inostranstvu bio najcenjeniji i najpoštovaniji Nemanjić. Međutim, u svojoj zemlji nije uvek uživao bezrezervnu podršku. Uprkos borbi ne samo sa spoljašnjim već i sa unutrašnjim protivnicima, uspeo je da afirmiše državu i proširi njene granice što je poduhvat vredan divljenja.

Ovaj naučni skup uveličao je njegova svetost patrijarh srpski gospodin Porfirije, obrativši se posebnom video-porukom na otvaranju naučnog skupa. Pozdravivši njegovo blaženstvo arhiepiskopa ohridskog i mitropolita skopskog g. Jovana, naučne i druge institucije koje su organizovale ovaj skup, kao i učesnike i gledaoce, Porfirije je izneo nekoliko važnih istorijskih činjenica o Svetom kralju Milutinu:

„Vladavina Stefana Uroša Drugog Milutina (1282‒1321) podrazumevala je veoma burne periode konstantnih političkih previranja i ratnih sukoba. Posedujući vanrednu vojnu i diplomatsku sposobnost, ali i istančan osećaj donošenja pravovremenih odluka u pogledu uspostavljanja vojnih i političkih saveza sa hrišćanskim vladarima, kako Romejske imperije i Bugarskog carstva, tako i kraljevina Ugarske i Francuske, Sveti kralj Milutin je uspeo da proširi granice srpskih i primorskih zemalja, te da ekonomski i administrativno uredi državu na čijem je bio čelu.”

No, osim državnih uspeha, Milutin je veliki doprinos dao kulturi srpskog naroda, kojem je u nasleđe ostavio mnogobrojne zadužbine. Živeo je u vreme takozvane renesanse Paleologa, kada je posle pada Latinskog carstva Vizantija povratila Carigrad i balkanske prostore i sa novim elanom krenula u obnovu države i kulture. Milutin se potpuno okrenuo Carigradu te je živo učestvovao u velikim kulturnim naporima toga vremena. Podizao je gradove, letnjikovce, naročito na Kosovu, gradio je i darivao crkve i manastire širom hrišćanske vaseljene, počev od Sinaja, Jerusalima, Carigrada, Soluna, do Svete gore i svih krajeva srpske države.

Podsećajući samo na neke od svetinja koje je kralj Milutin podigao, dekan Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta Univerziteta u Beogradu na ovom naučnom skupu ukazao je da Bogorodica Ljeviška, Banjska, Kraljeva crkva u Studenici i Hilandar već govore o grandioznom graditeljskom poduhvatu. Pomenimo još samo Crkvu Svetog Georgija Nagoričanskog u Starom Nagoričanu, manastire Treskavac kod Prilepa, Gračanicu, Crkvu Bogorodice Trojeručice u Skoplju, Sabornu crkvu manastira Hilandara, Crkvu Svetog Jovana Preteče s bolnicom u Carigradu, dve crkve u Solunu i mesto za boravak hodočasnika u Svetoj zemlji.

Milutinov životopisac Danilo zapisao je: „Beše dobar pastir poverenog mu naroda u svojoj oblasti, njihov dobri učitelj i nastavnik, nenasitni graditelj božanskih crkava i manastira; i ne samo graditelj nego i obnovitelj palih i porušenih.”

Izuzev ktitorske delatnosti, kojom je nadilazio i tadašnje vladare neuporedivo bogatijih hrišćanskih država, Milutin je zaslužan i za nastanak Nikodimovog tipika. Zahvaljujući njegovoj podršci, arhiepiskop srpski Nikodim će 1319. godine prevesti bogoslužbeni ustav, poznat kao Nikodimov tipik, kojim će biti uređivan liturgijski život tadašnjih pravoslavnih hrišćana srpskog roda.

Patrijarh Porfirije, pored vojne, političke i ktitorske sposobnosti Milutinove, kao važan deo njegove ličnosti istakao je njegovu humanost i pravičnost: „Iako strog, pravičan i neretko oštar kao svetovni vladar, ali nikada zlobiv, svagda je bio, kako svedoči njegov životopisac Danilo, u velikim i bogougodnim podvizima koje mnogi drugi ne znađahu, a što je podrazumevalo noćna bdenja, suze pokajanja i neizrecive milostinje znanima i neznanima.”

„Treba znati i videti njegove trudove i znojenja, njegovo trošenje tela svoga, noćna bdenja i tople suze, njegove neizrecive milostinje sve do same smrti njegove; njegovu narav nezlobivu, tihu i poslušnu”, zapisao je Danilo.

Iako su na njega tokom vladavine vršeni razni pritisci sa strane da prihvati latinsku uniju i potčini se rimskom papi, on nikada nije odstupio od svoje pravoslavne vere.

Sveti kralj Milutin brinuo je ne samo o svom narodu već je doprineo i dobrobiti susednih naroda. Jedini je vladar koga je susedni narod (Bugari) proglasio svojim svecem.

„Doba Paleologa, koje je znatno i podrobnije istraživano i proučavano u naučnom smislu, pa i okarakterisano kao renesansa Paleologa, ne može biti sagledano niti vrednovano u celosti bez renesanse Milutina i procvata Milutinovog na polju istorije, arhitekture, slikarstva, književne iluminacije, odevanja, bogoslužbenog tekstila, arhivistike, književnog nasleđa, liturgijskog života i crkvenog pojanja, umetničkog veza i razvoja bogoslovlja kod Srba”, rekao je patrijarh, istakavši da će rezultati ove međunarodne konferencije upravo pokazati i dokazati prethodno rečeno.

Milutin je preminuo 1321. godine, a ubrzo nakon smrti, 1324. godine, dobio je svetački oreol. Sahranjen je u hramu Svetog arhiđakona Hristovog Stefana u manastiru Banjskoj. Kako je manastir stradao od Turaka, 1389. godine, njegove svete mošti su prenete u Trepču, a oko 1460. godine u Sofiju, gde i danas počivaju u Crkvi Svetog Kralja.

Osim podsećanja na poznate činjenice o životu i delu Svetog kralja Milutina, ovaj naučni skup rasvetlio je pojedine događaje koji su bili u istorijskoj senci, a potpunija slika tadašnjeg vremena, događaja i ličnosti kralja Milutina biće uskoro dostupna javnosti i u vidu zbornika radova.

Ovaj naučni skup vratio nas je u zagrljaj nacionalne istorije, na kojoj počiva naš identitet. Ovaj događaj daje nam nadu da nismo zaboravili svoje korene, da pamtimo svoju istoriju iz koje, sasvim sigurno, možemo mnogo da naučimo i pronađemo prave puteve. Mnogi postupci kralja Milutina mogli bi poslužiti kao svetli primer u rešavanju današnjih političkih neslaganja.

„Nesumnjivo i danas svi mogu mnogo naučiti od Svetog kralja Milutina”, rekao je, između ostalog, arhiepiskop ohridski i mitropolit skopski g. Jovan.