Kraljevo – taoci kao grudobran nemačkog strateškog centra

U slobodarskoj svesti srpskog naroda Aprilski rat imao je karakter nedovršenog sukoba. Upravo zato je ubrzo posle kapitulacije Kraljevine Jugoslavije usledilo formiranje pokreta otpora nemačkoj okupaciji. Ustanak i stvaranje slobodne teritorije bili su rezultat zajedničkog delovanja partizanskih jedinica i odreda Jugoslovenske vojske u otadžbini. Njihova dejstva ogledala su se u diverzijama na objektima koje su koristile okupacione snage, kao i u sabotažama na prugama i saobraćajnicama od vitalne važnosti za nemačke trupe. Snaženjem i omasovljenjem pomenuta dva pokreta otpora, koje je uprkos ideološkim razlikama spajala spremnost na borbu za oslobođenje zemlje, na meti njihovih oružanih akcija sve češće se nalazila nemačka „živa sila”.

Strahinja Đorđević (Foto A.V.)

Združene ustaničke jedinice krajem septembra i početkom oktobra 1941. formiraju obruč oko Kraljeva i u njemu stacioniranih nemačkih trupa. Četničko-partizanske snage su do 4. oktobra zauzele položaje na svim prilazima gradu, a sve akcije su usmeravane iz zajedničkog štaba u obližnjem selu Drakčići. Privredno uznapredovalo u međuratnom periodu, s razvijenim saobraćajnicama za transport vojske, naoružanja i municije, Kraljevo je za nemačku vojnu silu imalo značaj oblasnog centra, u kome su, uz Komandu mesta, smeštene i vojne jedinice. Zato su napadi ustanika na ovaj strateški centar od velikog značaja morali da budu zaustavljeni po svaku cenu.

Kao odgovor na napredovanje ustanika ka gradu, zloglasna 717. divizija Vermahta vršila je svakodnevne racije po Kraljevu. Civili su zatvarani u lokomotivsku halu u krugu Železničke radionice, takozvanom lageru, skladištu vojnog materijala jugoslovenske vojske. Žrtve racija bili su i zaposleni na železničkom čvoru, službenici i radnici Železničke radionice, fabrike aviona, civilno stanovništvo različitog uzrasta, zanimanja i porekla, kao i srpske izbeglice koje su našle utočište u Kraljevu, bežeći iz drugih delova nekadašnje Kraljevine Jugoslavije. Nemci su prikupljali taoce pre početka svake ustaničke akcije koja je imala za cilj napad na Kraljevo, počevši od 7. oktobra, i kasnije, pred napade u noći između 10. i 11. i 14. i 15. oktobra.

U oružanim napadima četničko-partizanskih jedinica na 717. diviziju Vermahta 16. oktobra poginulo je 14, a ranjeno 10 nemačkih vojnika. U skladu s drakonskom razmerom odmazde propisanom naredbom generala Franca Bemea, zapovednika okupacionih snaga u Srbiji, to je značilo da će 1.900 talaca biti pogubljeno. Po komandnom lancu, izvršenje odmazde naredio je komandant 749. puka, major Oto Deš.

Prva grupa talaca iz lokomotivske hale streljana je istog dana. Ispred mitraljeza vojnika 749. pešadijskog puka 717. posadne divizije, zatočenici su naterani da kopaju rovove koji će kroz nekoliko sati postati masovne grobnice.

Odmazda je sprovođena sve do 20. oktobra. Prema sačuvanim primarnim izvorima, svedočenjima savremenika i rezultatima višegodišnjih istraživanja, stradalo je 2.258 osoba, od toga 29 žena i 108 mlađih od 18 godina. Nakon izvršenog zločina, čitav prostor lagera posut je krečom. S mesta najveće tragedije koja je pogodila kraljevačko područje, preživela je nekolicina talaca, koji su sticajem srećnih okolnosti uspeli da se izbave. Njihova svedočanstva su zabeležena kao dragocena memorijska građa u knjizi „Identiteti, Kraljevo oktobra 1941” autorke Silvije Krejaković, u izdanju Muzeja žrtava genocida.

Početak srpsko-srpskog rata

Neuspešna opsada Kraljeva označila je i konačni razlaz partizana i pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini. Tako je propali pokušaj oslobađanja ovoga grada bio ne samo povod Nemcima za brutalnu odmazdu nad civilima, već je ova dramatična epizoda označila i početak građanskog rata. Dojučerašnji saveznici, pripadnici dva antifašistička pokreta otpora, okrenuli su cevi jedni ka drugima i tako će ostati do kraja rata, pa i mesecima posle njegovog zvaničnog okončanja...

Istoričarka Silvija Krejaković u knjizi „Identiteti, Kraljevo oktobra 1941. kaže kako bi u istorijskom kontekstu poslednje patriotske saradnje ideološki suprotstavljenih pokreta otpora bilo neophodno okrenuti drugu stranu medalje. A to znači, precizira Krejakovićeva, da bi trebalo postaviti pitanje zajedničke odgovornosti za odbijanje da se blokada grada obustavi, kako bi prestala odmazda.

„Da li je u partizanskoj komandi, s obzirom na upozorenja raznih delegacija da Nemci streljaju uglavnom radnike, bila presudna iluzija – da će se čitava radnička klasa dići na ustanak? Ravnogorci su takođe odbijali deblokadu grada, čak i kada su molbe upućivali ugledni domaćini. Da li je krajnji neuspeh da se Kraljevo oslobodi, i pored hrabrih, upornih napada ustanika i ljudskih gubitaka, bio ishod međusobnog rivalstva”, pita se istoričarka Silvija Krejaković.

D. P.