Kraljičina siročad, braća po snovima

Na početku kraljica sanja kraljicu. Marija Karađorđević, majka kralja Petra Drugog Karađorđevića i prinčeva Tomislava i Andreja, sanja kraljicu Jelenu Anžujsku, majku kralja Dragutina i kralja Milutina, pruža ruke da dodirne njene mošti i prima zavet pokroviteljstva i zaštitnice siročića, koja zatim postaju braća po snovima. Novi roman Ivana Zlatkovića „Sirotna knjiga”, u izdanju „Narodnog dela”, ukazuje na to da je siromah samo onaj koji nikada ne sanja.

Ova Zlatkovićeva knjiga najavljena je kao drugi deo trilogije, a govori o sirotištu u Paviljonu kraljice Marije Karađorđević u Aranđelovcu, u selu Bukoviku. Ovaj dom za siročad podignut je u poslednjim godinama pred Drugi svetski rat novcem kraljice Marije Karađorđević, koja je bila poznata kao darodavac i pomagač.

Po autorovim rečima, istorijske činjenice ukazuju na to da kraljičin paviljon nije bilo jedino sirotište u Aranđelovcu, već da je i pre njega postojala zgrada u kojoj su bila smeštena deca bez roditeljskog starateljstva, a pod pokroviteljstvom kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića. Veliki broj ovakvih sirotnih domova nalazio se ne samo u Šumadiji već po celoj Srbiji i Kraljevini Jugoslaviji.

– „Sirotna knjiga” predstavlja romaneskno delo koje polazi od osnovnih istorijskih fakata granajući priču u domen fiktivnog i imaginativnog, što je i u biti prirode književnosti. Dokumentarističku građu pronalazio sam u tekstovima lokalnih istoričara i istraživača koji su pisali o ovom domu, čija zgrada postoji i danas. Činjenica je da je u periodu posle Drugog svetskog rata zaplenjena imovina svim sirotištima koja su podignuta u Kraljevini Jugoslaviji, kao i to da je prisilom najveći broj prestao da radi. To je sudbina i aranđelovačkog Paviljona kraljice Marije, koji je u poratnom periodu pretvoren u gradsku bolnicu. Danas je ova zgrada napuštena i bez ikakve konkretne funkcije, ostajući u sećanju samo najstarijih Aranđelovčana i nekadašnjih pitomaca. S obzirom na to da su spiskovi dece, korespondencija i dokumentacija nestali i da nisu dostupni istraživačkoj javnosti, koristio sam podatke iz malobrojnih publikacija koje su izdali nekadašnji pitomci, ili iz onih koje se odnose na prve ratne godine i život u domu – ističe Zlatković, dodajući da je reč o knjizi „Teški dani” Milorada Pavlovića Krpe, odnosno dnevničkim beleškama koje su priredili Danko Popović i Slobodan Pavićević na osnovu arhivske građe. – Inspirativnu osnovu za ovaj roman predstavljale su i biografije Pavla Milanovića Kezuna, darodavca zemlje na kojoj je Paviljon kraljice Marije sazidan, kao i Dragoljuba Radovića Kaplara, koji je bio poslužitelj u sirotištu. Moj roman baštini na osoben način i tradiciju centralne Šumadije, te su od velikog značaja bile studije i zbirke Mileta Nedeljkovića i Vladete Kolarevića, najznačajnijih proučavalaca istorije, etnološke građe i jezika ovog srpskog područja – dodaje autor „Sirotne knjige”.

Vreme opisano u romanu jeste završetak 1939. godine, sve do aprila 1941. godine. Međutim, Zlatković ponire i do srednjeg veka i perioda u kojem je živela kraljica Jelena Anžujska, žena kralja Stefana Uroša Prvog, upamćena kao velika dobrotvorka, pomagač sirotima i ubogima, čime se u značenjskom smislu uspostavlja paralela s kraljicom Marijom Karađorđević i njenom humanističkom misijom. Zlatković piše i o vremenu Velikog rata, nadahnut biografijom Bukovičanina Pavla Milanovića Kezuna, o albanskoj golgoti i proboju Solunskog fronta na Veterniku i Kajmakčalanu. Romaneskno vreme završava se u prvim decenijama druge polovine dvadesetog veka, u periodu Informbiroa, kao i tokom uspostavljanja novog ideološkog koncepta u tadašnjoj SFRJ, ali podseća i na prošlost, na maršrutu Solunaca. Vodi do američkih gradova u Severnoj Karolini, gde će potom živeti jedna od junakinja.

Ivan Zlatković ističe da je najveći broj njegovih likova fiktivan, iako pripovest na mahove poprima odlike dokumentarnosti, autentičnosti tih malih života zavedenih u sirotnu knjigu. Mnogi od njih imali su i srodnike, ali zbog surovog života u Srbiji u to vreme, decu su u dom dovodili baš oni koji o njima nisu mogli da se brinu. Nekoga je doveo ujak, neko je pobegao od zlostavljanja očuha, a neki su u budućnosti imali sreće, postajući naučnici i umetnici čak u Americi, čime se sugeriše i na višedecenijske migracije Srba u svet.

– „Sirotna knjiga” u osnovi predstavlja mistifikovanu beležnicu koju o žiteljima doma i njihovim sudbama vodi jedan od glavnih aktera romana, služitelj, okarakterisan poput renesansnih umetnika kao pesnik i mnogoznalac. Način na koji su predstavljeni likovi domske dece ostvaruje se i kroz njihove snove i igre, pri čemu se uobličava i tema sna, koja poput okosnice povezuje segmente romana, dajući mu osobeno estetsko značenje – dodaje Zlatković.

Veštim dijalozima ova priča dočarava kolokvijalni šumadijski govor, a podseća i na dela naših međuratnih avangardista, nadrealista.