Vek od upokojenja prote Save Pješčića

Početkom aprila navršilo se sto godina od smrti prote Save Pješčića (1860–1924), sveštenika, učitelja, darovitog propovednika, publiciste, hroničara i putopisca, čiji je životni put bio buran koliko i sama srpska istorija.

Ponikao u kraju s jakom tradicijom i narodnim predanjima, bio je u rodu s moračkim uskokom Ilijom Pješčićem, učesnikom bitke na Mišaru, a otac Luka i stric Jovan učestvovali su u Hercegovačkom ustanku. O tome svedoči ne samo porodično predanje, već i epska narodna pesma „Početak bune u Hercegovini 1875. i prvi boj na Ravnome”, gde su Pješčići, pored ostalih hercegovačkih porodica, zabeleženi u pozivu vojvode Zimonjića na ustanak.

Kao nadareno čobanče iz sela Fojnica kod Gacka primećen je u ranoj mladosti i upućen na dalje školovanje u manastir Duži i Mostar. Tako je vrlo rano spoznao važnost obrazovanja mladih, čemu će posvetiti sav svoj životni i radni vek.

Pred početak Srpsko-turskog rata nalazi se u Beogradu kao pitomac Drugog odeljenja Stranačke bogoslovije, koju je osnovao Miloš Milojević za đake iz „krajeva pod Turcima”. Na pragu punoletstva stupa u rat, u prvom (1876–77) kao bolničar, a u drugom (1877–78) kao đak dobrovoljac unutar Deževsko-ibarsko-ustaškog kora. Po završetku bogoslovije 1881. vraća se u Bosnu i Hercegovinu, gde radi kao učitelj u Foči i Derventi. U Foči osniva i kratko vodi jedan od prvih mesnih crkvenih horova. Ženi se Đurđinom i 1887. godine prelazi u Trebinje, gde 1890. postaje prota. U to vreme bio je redovni saradnik lista „Bosansko-hercegovački istočnik”. Ostavio je više zapaženih eseja o porodici, ulozi vere i sveštenika, omladini, „srpskom pismu – slovu”, kratke zapise o hercegovačkih starim crkvama i jednoj povelji manastira Tvrdoš, te dva putopisa po Hercegovini, a zabeleženi su i njegovi govori. Predlagao je reforme crkvene delatnosti, u čemu je imao punu podršku mitropolita Serafima.

Godine 1891. privukao je pažnju austrougarske policije zato što je, prema pisanju zagrebačkog „Srbobrana”, propovedao da se deca ne šalju u austrougarske škole, već u narodne. Kažnjen je zatvorom i novčanom kaznom, nakon čega, da bi izbegao dodatna hapšenja, prelazi u Srbiju. U Beogradu se zapošljava kao učitelj srpskog jezika i istorije u Svetosavskoj večernjoj školi, a kasnije dugi niz godina radi kao učitelj veronauke u Višoj ženskoj školi kraljice Natalije i kao sveštenik u Crkvi Sv. Natalije.

Bio je markantna i prepoznatljiva ličnost tadašnjeg Beograda. Družio se s piscima i akademicima, posećivao Srpsku akademiju nauka, te povremeno sarađivao u vezi s pitanjima etnografije i istorije. U knjizi Sime Trojanovića „Starinska srpska jela i pića” (1896) napisao je priloge o hercegovačkim jelima i oskudnoj hajdučkoj ishrani i dobio posebnu zahvalnicu od autora. U svom beogradskom periodu prota će ostati upamćen i po kratkoj prepisci s Aleksom Šantićem 1898. godine. Dugi niz godina uređivao je i objavljivao sopstveni sedmični list „Srpski pregled Bosne i Hercegovine”, posvećen političkim, društvenim i kulturnim zbivanjima rodnog kraja. Jedan primerak tog lista je sačuvan i nalazi se u Narodnoj biblioteci u Beogradu.

Bio je blizak Obrenovićima. Činodejstvovao je Blagodarenje za kralja Milana Obrenovića 19. jula 1899. godine („Male novine”, 21. jula 1899), a juna 1900. godine obavio je bračni ispit kralja Aleksandra Obrenovića i buduće kraljice Drage Mašin („Večernje novosti” broj 119-4 od 16. juna 1900).

Nakon pada ove dinastije prelazi u Svilajnac, gde služi u Crkvi Svetog Nikole i radi kao predavač istorije, jezika i veronauke, te predaje bez honorara u okviru rada Kulturne lige devojkama ’koje su završile samo osnovnu školu’. Veliki rat provodi u teškim uslovima u izbeglištvu, a zatim se vraća u Svilajnac, gde radi do poslednjeg daha. Zbog iznenadne i teške bolesti krajem marta 1924. dao je ostavku na mesto namesnika sreza resavskog i sedam dana kasnije preminuo.

Prota Sava je bio nosilac više odlikovanja: Ratne spomenice i srebrne medalje, Crvenog pojasa Pravoslavne crkve, Ordena Belog orla petog stepena. Za života je opisivan kao valjan sveštenik, omiljeni učitelj, neimar i radenik, dika i srce Trebinja. Imena Save i Đurđine zabeležena su na spomen-ploči kao dobrotvora malog hrama Svetog Save u Beogradu. Pedagog i pisac Luka Lazarević, Savin blizak drug i saradnik, zapisao je da je prota često govorio: „Hercegovina me rodila, a Srbija stvorila”.

Minja Pješčić,

Toronto