Barbarikum na obodu Dolova

Pančevo – Tokom pozne antike, ranog i zrelog srednjeg veka na periferiji sela Dolova živela su varvarska plemena Dačana, Sarmata, Limiganata i ranih Slovena. Smenjivali su se na prostoru u blizini granice Rimskog carstva i rane Vizantije, i za sobom ostavljali veliki broj objekata u okruženju starih vodotokova usečenih u dolje banatske crnice. Struktura lokaliteta izuzetno je složena, objekti su ukopavani jedni kroz druge, pa sve ukazuje na burne događaje i česte smene populacija na ovom području. To su saznanja do kojih je došao tim Narodnog muzeja u Pančevu, viši kustosi – arheolozi, Jelena Đorđević i mr Vojislav Đorđević, koji je od 2013. godine radio na terenu u okviru projekta „Sistematska arheološka iskopavanja lokaliteta Ciglana u Dolovu”. Krenulo se sa manjim sondažnim i probno-orijentacionim istraživanjima, a od oko 20 hektara, sistematski je obrađeno tri.

„Istraženo je više od 350 arheoloških celina iz kojih se izdvajaju tri naselja hronološki bliskih onima iz trećeg, četvrtog i petog veka. Najstariji datirani je period dačke kulture sa karakterističnim kvadratnim kućama, centralnim stubom i ognjištem za spremanje hrane, ali i za grejanje, a sa promenom stanovništva, u trećem i četvrtom veku, pojavljuje se mešavina sarmatske i rane slovenske kulture. Keramika je slična posuđu iz ranog srednjeg veka, tipičnom za Slovene, dok završni, antički sloj iz početka seobe naroda karakterišu nadzemne kuće sa podrumima i inventarom novog, izmešanog stanovništva, koje živi pod hunskim vođstvom. Interesantno je da su koristili rečna plovila, monoksile, pili piće od ječma (pivo) i imali običaj spaljivanja pokojnika... Ceo taj antički period je Barbarikum, teritorija van okvira carstva”, napominje Đorđević.

Dalja hronologija nalazišta kazuju, da se od osmog veka uočava novo naselje koje se povezuje sa Abodritima ili Bodrićima, slovenskim plemenima koji su živeli uz Dunav. Ono nije veliko i razvijeno kao u doba antike, što potvrđuje pad u arhitekturi i tehnologiji izrade keramike, dok iz drugog, mlađeg, potiče jedinstvena kamena peć, izuzetan nalaz, s obzirom na to da je u Banatu pronađena još samo jedna u selu Dubovac.

„Takozvana ’kamenka’ koja je, osim što je mogla da zagreva kuću, služila i za pripremanje hrane, ali je bila i šporet. Takvu peć nije bilo lako napraviti, jer ovde kamena nema, pa pretpostavljamo da je donesen sa vršačkih planina, a i inventar je takođe interesantan, jer je izuzetno fine izrade i očuvan, pa je pitanje – koliko je kuća uopšte korišćena”, objašnjava arheolog Jelena Đorđević.

Dodaje da onda prestaje život na tom potezu, da bi se tek u 12. veku pojavilo potpuno novo stanovništvo i kultura. Više nema pravljenja posuđa, već se koristi zanatska grnčarija, na vitlu, dok se u arhitekturi koriste temelj prethodne kuće sa podom, kao i deo postojeće kamene peći, što otežava detektovanje jer je uniformno. Ipak, u tom naselju koje zahvata i 13. vek i u okvirima je Ugarske države, ima interesantnih nalaza, poput tipične mongolske strelice, što samo potvrđuje saznanja arheologa o njihovim velikim upadima na ove teritorije. Ovo naselje je spaljeno i sravnjeno i život se tada prekida sve do savremenog naselja u Dolovu.

„Od 2017. do prošle godine radili smo na nekropoli sarmatske kulture od deset grobova, bogatih nalazima, ali je ona, nažalost, većim delom uništena radom ciglane pedesetih godina prošlog veka, ili je opljačkana. Isti je slučaj i sa dve trećine lokaliteta, inače poznatog još od 1965. godine, kada su i definisani slojevi i prepoznat njegov značaj, mada nakon tih prethodnih istraživanja, nikada nije stavljen pod trajniju zaštitu. Našim radom ona su zaokružena, rešili osnovne hronološke dileme, tipove materijalne kulture, slojevitost, ali je preostao i ogroman prostor koji dalje treba istražiti”, kaže Đorđevićeva.

Sa više stotina arheoloških celina, lokalitet „Ciglana” kod Dolova je i najistraženije nalazište iz kasnoantičkog perioda u Banatu. Brojem dobijenih podataka, izuzetno je značajno po rečima arheologa pančevačkog muzeja, koje čeka obiman posao obrade materijala, izložbe i promocije lokaliteta, kao i da se silni podaci nađu u monografijama po periodima. Naši sagovornici ističu da je podjednako važna pravna zaštita i stavljanje lokaliteta pod kategoriju, kako bi se valorizovao ovaj izuzetan poduhvat pančevačkog Narodnog muzeja, finansijski kompletno podržan od Ministarstva za kulturu. I lokalna zajednica bi trebalo da prepozna njegov značaj kako bi lokacija nadomak Dolova postala i destinacija sve popularnijeg arheološkog turizma.