Pisac apokaliptičnog realizma

Napustio nas je Filip David, pisac, esejista, dramaturg, scenarista, dugogodišnji urednik Dramskog programa Televizije Beograd i redovni profesor dramaturgije na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu, mudri i dobri duh srpske književnosti, uvek budan i kritički natkriljen nad stvarnošću, a duboko uronjen u mistiku, fantastiku i svevremeno. Prijatelj Danila Kiša, Mirka Kovača, Borislava Pekića, Pavla Ugrinova.

Rođen je u Kragujevcu 4. jula 1940. godine, u jevrejskoj porodici. Njegov otac Frederik, poznat po nadimku Fred, bio je sudija u Sremskoj Mitrovici. Po izbijanju rata pridružio se fruškogorskim partizanima. David se s majkom Rozom skrivao u selu Manđelos podno Fruške gore. Većina braće, sestara i rođaka Davidovog oca i majke stradali su u logoru na Sajmištu i u Jasenovcu. Diplomirao je jugoslovensku i svetsku književnost na Filološkom fakultetu i dramaturgiju na Akademiji za pozorište, film, radio i televiziju u Beogradu. Pamtimo njegova dela: „Kuća sećanja i zaborava”, „Priče o stvarnom i nestvarnom”, „Hodočasnici neba i zemlje”, „San o ljubavi i smrti”, „Princ vatre”, „Fragmenti iz mračnih vremena”, „Jesmo li čudovišta”, „Svetovi u haosu”...

Jedan je od osnivača Nezavisnih pisaca, udruženja osnovanog 1989. u Sarajevu, koje je okupljalo najznačajnije pisce iz svih delova bivše Jugoslavije i osnivač Beogradskog kruga (1990), udruženja nezavisnih intelektualaca, koji su se od samog početka suprotstavljali režimu Slobodana Miloševića. Godine 1992. bio je udaljen s posla u RTS-u zbog osnivanja Nezavisnog sindikata Radio-televizije Beograd. Član je Grupe 99, osnovane na Frankfurtskom sajmu knjiga 1999. godine i jedan od utemeljivača nezavisne književne asocijacije Forum pisaca, osnovane u decembru 1999. godine.

Kolekcija knjiga s posvetama i potpisom Filipa Davida, kao i nekoliko ličnih predmeta, nalazi se u Udruženju za kulturu, umetnost i međunarodnu saradnju „Adligat”, čiji je počasni član-osnivač.

Od početka rata na prostorima bivše Jugoslavije napisao je veći broj angažovanih tekstova pod zajedničkim nazivom „Fragmenti iz mračnih vremena”. Tekstovi su emitovani na francuskom radiju (RFI), objavljivani u „Našoj borbi”, „Feral tribjunu” i mnogim drugim novinama i časopisima u zemlji i inostranstvu.

Knjige su mu prevođene na švedski, francuski, poljski, mađarski, italijanski, albanski, esperanto, makedonski, slovenački, hebrejski, a pripovetke se nalaze u dvadesetak antologija. Dobitnik je Ninove nagrade kritike za roman godine, Andrićeve nagrade, Nagrade „Milan Rakić”, Bigzove i Prosvetine nagrade. Kao dramaturg, koscenarista i scenarista radio je i na filmovima: „Okupacija u 26 slika”, „Pad Italije”, „Ko to tamo peva”, „Bure baruta”, „Poseban tretman”, „San zimske noći”, „Optimisti”.

Kao delo malo kog našeg pisca, stvaralaštvo Filipa Davida obraća se celovitosti ljudskog duha; s jedne strane, duhovnom nasleđu, mitskom i mističkom, božanskom u čoveku – što jeste njegova savest i svest o istini. S druge strane, prikazuje dehumanizovanu istoriju i stvarnost kakve jesu, bez iluzija. Svesnost sebe kao duha, ali i prisustva nedokučivih svetova u sopstvu, u jeziku i u stvarnosti, jasna granica koja dobro deli od zla, jedno je od ishodišta njegovog dela.

Za Filipa Davida, pisanje je bilo traganje za arhetipskom matricom, za mitskom suštinom, a pravi vodič na tom putu bila mu je intuicija.

„Ti trenuci unutrašnjeg nadahnuća prisutni su i u nauci, filozofiji; odjednom se neka stvar ili situacija, neki složen, do tada nerešiv, problem obasjava u svetoj jednostavnosti. Mističari su to nazivali unio mystica, sjedinjavanje s Bogom. Očevidno, postoji to ’treće oko’ zagledano u ponore iracionalnog, negde prema dubinama mitskog. Onaj ko ume da gleda tim okom drži u ruci alhemičarski kamen mudrosti i saznanja, pred njim se otvaraju kapije drugih svetova. (...) Čitav taj spisateljski posao je težnja za savršenstvom. Postići čudo rečima, otkriti nove mogućnosti jezika, udahnuti dušu prikazama”, deo je priloga za jednu moguću autopoetiku Filipa Davida, dok on svoju poetiku naziva i „apokaliptičkim realizmom”, iz današnje perspektive gledano.

Pričao je kako je s majkom bio spasen u Drugom svetskom ratu. „Eto, dogodi se i u nekom trenutku da život zavisi od čoveka koji se smiluje, spase tebe da bi spasao sebe. Bilo je, eto, više takvih događaja”, govorio je Filip David, ali je isticao i to da je izgubio više od pedeset članova familije, koja je stradala u kragujevačkom masakru i u logoru Jasenovac.

Zbog toga su važna njegova stalna promišljanja bede, straha, mržnje, nasilja i nepravde – koji idu ruku pod ruku; ali i primitivizma, gubljenja smisla, ljudskih oblika čudovišta. Reči tako imaju još jači smisao:

„Jedan od osnovnih problema našeg vremena u tome je što je bilo previše onih koji su ’stajali i gledali’. Da li to znači da smo postali društvo čudovišta? Blizu je istine. U mračnim, izopačenim vremenima destrukcije, haosa i vladavine loših momaka, preobražavanje uvažavanog građanina, dobrog oca porodice, i uglednog čoveka karijere u čudovište, odvija se brzo, lako i jednostavno: dovoljno je samo stajati, gledati i ništa ne činiti”, deo je eseja Filipa Davida, dok u drugom kaže: „Primitivizam je izrugivanje duhu i istovremeno označava siromaštvo duha. Samoljublje bez ikakvog pokrića, oholost prema nemoćnima, poniznost prema gospodarima. Primitivci pišu istoriju samoobmana , a ’samoobmana je’, kako je kazao pesnik, ’ubitačna i za ljude i za narode’.”

Ovaj celoviti prikaz piščeve ličnosti neodvojiv je od njegovog prijateljstva, njegove duhovne srodnosti s Mirkom Kovačem, Danilom Kišom, Borislavom Pekićem, ali i od te 1993. godine, kad mu je, kao uredniku dramskog programa u Televiziji Beograd, jednog dana bio zabranjen ulaz u televiziju i kad je zavladala „nemoć očiglednog”.