Uspeti van Beograda

U Srbiji svake godine diplomira oko 50.000 studenta, ali polovina njih u ruci drži indeks Beogradskog univerziteta. Prema podacima Zavoda za statistiku, Beograd je 2013. godine dobio 358 doktora nauka, u Vojvodini je tu titulu steklo 212 osoba, dok su Šumadija i zapadna Srbija dobile 86, a region južne i istočne Srbije 85 doktora nauka.

Sociolozi i ostali analitičari društvenih neprilika u Srbiji nemaju jednostavno objašnjenje zašto se najveći broj akademaca koji diplomiraju na univerzitetima u Beogradu ipak odluči da se ne vrati u rodni kraj. Nije reč o tome da su mnogi od njih oduvek sanjali da život nastave u velegradu, niti je reč o strahu da se povratak u rodno mesto može doživeti kao neka vrsta ličnog poraza.

U toj beskrajnoj raspravi o sve većoj društvenoj pukotini između glavnog grada i ostatka Srbije, o tome da li Beograd postepeno usisava potencijale unutrašnjosti ili provincija preplavljuje Beograd, sve češće se čuje da ljudi koji žive u prestonici i ljudi koji žive u nekom manjem mestu kao da ne žive u istoj državi. Tačno je da je i u Beogradu teško naći posao, ali ipak lakše nego u Trgovištu ili Osečini, prestonica ima neuporedivo bolje mogućnosti za obrazovanje, lečenje, zabavu, kulturu.

Na drugoj strani, od Beograđana se može čuti da ljudi u manjim mestima žive mirnije, imaju više vremena za porodicu, ne gube svaki dan po dva sata u prevozu, vazduh je čistiji, cene su niže, sigurniji su da im deca neće doći u dodir s drogom, kriminalom. Ali u toj površnoj licitaciji pogodnosti koje nudi grad od dva miliona ili neko mesto, varoš ili manji grada ostaje kao jedno od ključnih pitanja – kako se i pod kojim uslovima može uspeti van Beograda? Kako ostvariti veliku karijeru u malom mestu? Zašto bi neki srećnik koji bi dobio sedmicu na lotou pre kupio stan u Beogradu nego pokrenuo neki privatni biznis? I da li bi, kad bi u nekoj srpskoj Jasnoj Poljani sedeo i pisao neki literarni genije, izdavači, mediji i književni kritičari priznali da smo dobili nekog našeg Tolstoja ili bismo počeli da ga cenimo nekoliko decenija posle njegove smrti?

Kada su novinari pitali ministra Velju Ilića, inače rođenog Čačanina, zašto svi putevi vode u Beograd, on je dao veoma slikovitu dijagnozu srpske realnosti. „Industrija u unutrašnjosti ne radi, ali ne radi ni u Beogradu. Ipak, tu je neka trgovina, uvoz-izvoz, mulja se, presipa iz šupljeg u prazno…”, rekao je ministar. Ilićevo plastično tumačenje odnosa manjih sredina i prestonice prema kojem su ljudi spremni da napuste rodno mesto zbog „muljanja i presipanja iz šupljeg u prazno” za mnoge predstavlja tužnu istinu današnjice.

Mnogi gradići u Srbiji ne nude svojim stanovnicima čak ni privid zaposlenja niti šansu da se neki obrazovani, ambiciozni mladi ljudi specijalizuju, idu na međunarodne kongrese, seminare... Da li su najbolja oprema ili zvučna lekarska imena jedini razlozi dugačkih lista čekanja u beogradskim bolnicama i institutima? Na hiljade stručnjaka, lekara, umetnika i naučnih radnika živi i radi u rodnim mestima, ali je taj broj opet nedopustivo nizak u odnosu na Beograd ili Novi Sad. Oni su češće junaci novinarskih priča da je moguće napraviti veliku karijeru u maloj sredini, nego što postaju motor za razvoj te sredine.

Većina u rodni kraj odlazi samo tokom praznika, porodičnih okupljanja ili po izvod iz matične knjige rođenih. Skoro polovina svih srpskih hirurga, kojih je ukupno 2.018, gradi karijeru na beogradskim klinikama. Ostalih 1.191 operiše pacijente u ustanovama od Subotice do Preševa.

Ne iznenađuje podatak da se u prestonicu svake godine doseli između 10 i 15 hiljada ljudi, podaci su Republičkog zavoda za statistiku. Reč je uglavnom o onima koji traže zaposlenje. Ipak, postavlja se pitanje da li uspevaju da ostvare svoj san. Doktor Vladimir Nikitović, demograf i istraživač Instituta društvenih nauka, rođen je u Užicu i svestan je da današnja profesionalna dostignuća ne bi postigao u rodnom kraju. Ipak, prema njegovom mišljenju, svi koji dolaze u prestonicu imaju veća očekivanja od mogućnosti koje im glavni grad pruža.

– Svi veliki evropski gradovi žive od imigracije. Što je veća, to bolje. U Beograd se svake godine doseljava čak 15.000 ljudi iz unutrašnjosti. Budući da negativan prirodni priraštaj vlada celom Srbijom, a preko granice se seli oko 35.000 ljudi, izgleda kao da glavni grad crpi radnu snagu iz cele zemlje. Međutim, broj ljudi koji dolaze predstavlja samo prirodni impuls koji je neophodan prestonici. Beograd ne raste već odavno – ističe naš sagovornik.

Starenje stanovništva, negativan prirodni priraštaj, gašenje velikih industrijskih centara, loš regionalni razvoj prouzrokovali su ogromne razlike u našoj zemlji. Gradovi, nekadašnji industrijski centri, na izdisaju su snage. Putnike namernike u Majdanpeku dočekuje grafit jezivog sadržaja: „Ko poslednji izađe neka ugasi svetlo!”. Crni humor polako postaje srpska stvarnost. Svetla je sve manje u ovom gradu, ali i širom Srbije. Najčešće ih gase predstavnici intelektualne elite. Privrednici se neretko žale da samo u Beogradu mogu da pronađu mašinskog, elektroinženjera ili stručnjaka za informacione tehnologije.

Dragoslav Rajić, predsednik Mreže za poslovnu podršku, ističe da sve firme koje prerastu lokalnu i regionalnu sredinu, kao i one koje izvoze proizvode u inostranstvo, moraju da imaju predstavništvo u Beogradu.

U prestonici se nalaze najveći trgovinski lanci, najveći je promet robe i usluga, a mnogo je lakše održavati komunikaciju s partnerima. U najvećem gradu koncentrisani su gotovo svi visokoobrazovani stručnjaci.

Rajić ističe da u Srbiji postoji i velika razlika u razvijenosti regiona. Među razvijene spadaju beogradski i region Vojvodine, dok zaostaju Šumadija, zapadna, južna i istočna Srbija, ali je opet velika razlika između Šumadije i zapadne Srbije u odnosu na južnu i istočnu.

– To je stvar našeg mentaliteta. Čini mi se da su ljudi iz zapadne Srbije vredni i stalno pokušavaju da unaprede svoje poslovanje, ostali nemaju toliko preduzetničkog duha, pogotovo žitelji istočne i južne Srbije. Kao da čekaju da neko drugi organizuje posao za njih – navodi naš sagovornik.

Već godinama se lome koplja između stručnjaka koji smatraju da naša prestonica crpi novac iz ostataka države, ali Dragoslav Rajić smatra da to nije istina. Većina proizvodnih pogona smeštena je upravo u unutrašnjosti, a većina zaposlenih u državnoj administraciji (čak 95 odsto) koja donosi zakone nije iz Beograda. Sigurno znaju i za probleme stanovnika Srbije koji žive izvan kruga dvojke.

Velika razlika između razvijenosti prestonice i ostataka zemlje karakteristika je svih zemlja u tranziciji, a glavni gradovi su najbogatiji regioni u svim evropskim državama. U 27 zemalja EU teško je naći izuzetak. Bratislava je oko tri puta razvijenija od ostatka Slovačke, a Bukurešt ima oko dva puta veći BDP po stanovniku od proseka Rumunije.