Šantić – veliki pesnik Mostara i Hercegovine

Od našeg specijalnog izveštača
Trebinje – Aleksa Šantić (1868–1924), rođen je u Mostaru, u tom gradu je proveo najveći deo života, i u njemu umro od tuberkuloze. Poživeo je 55 godina, sahranjen je u Mostaru. Završio je trgovačku školu u Trstu i Ljublja­ni, potom se vratio u Mostar. Bio je, kako svedoči Vladimir Ćorović, „prvo vreme prilično povučen”, vodio knjige u očevoj trgovini i čitao „listove i knjige do kojih je mogao u Mostaru doći”. Nekoliko godina kasnije započeo je svoj književni i društveni rad. Uzori su mu bili srpski pisci Vojislav Ilić i Jovan Jovanović Zmaj, a od stranih najviše je poštovao Hajnriha Hajnea. U srpskoj književnosti ostao je upamćen po pesmama: „Emina”, „Ne vjeruj”, „Ostajte ovdje”, „Pretprazničko veče”, „Što te nema”, „Veče na školju”, „O klasje moje”, „Moja otadžbina”, „Mi znamo sudbu”... Dopisni člana Srpske kraljevske akademije postao je 1914.

U Trebinju, u organizaciji Instituta za književnost i umetnost iz Beograda, i opštine Trebinje, održan je naučni skup: „Aleksa Šantić – pesnik moderne”. U radu skupa, u okviru projekta: „Smena poetičkih paradigmi u srpskoj književnosti 20. veka: nacionalni i evropski kontekst”, učestvovalo je dvadesetak uglednih profesora univerziteta, književnih kritičara i pisca, iz Srbije, Crne Gore i Republike Srpske.

Posle pozdravne reči Slavka Vučurevića, načelnika opštine Trebinje, u uvodnom slovu, prof. Jovan Delić, između ostalog, rekao je: „Šantić je pesnik vrhunske elegije (Pretprazničko veče, Naš stari dome, Moja noći, Jedna suza), pesnik jedne od najlepših pesama kratkog stiha, savršenog sklada, zvuka i značenja, izuzetno bogatih zvučnih i vizuelnih slika (Veče na školju), pesnik apokaliptičnih slutnji (Žeteoci) i nagoveštaja kosmičke ugroženosti (Noć, Proljetnje tercine), pesnik podvojenosti lirskog subjekta i njegovog srca (Mraz), pesnik koji je izvanredno preplitao rodoljubive, socijalne i intimne motive, pesnik koji je ukorenio tercinu u srpskom pesništvu i ostavio svoj pečat na sonetu. Svojom plemenitom ličnošću i svojom dubokom melanholijom Šantić je obeležio doba srpske moderne. ”

Aleksandar Jovanović govorio je o patriotskoj poeziji Alekse Šantića. Živeći na obodu srpske kulture, Šantić je u svojim stihovima snažno prožeo rodoljubivu, socijalnu i ličnu tematiku: „Muzi”, „Moja otadžbina”, „Moji očevi”, „Boka”, „Neretva”, „Na ubogom polju”, „O, klasje moje”, „Ostajte ovdje” „Pretprazničko veče”... Potiskujući pesničku  retoriku i smeštajući patriotizam u najintimnije prostore bića, Šantić je doprineo razvoju ovog toka srpske poezije i ispevao niz dragocenih pesama čiji je značaj koliko pesnički, toliko, a možda još i više, kulturni i nacionalni.

Aleksandar Milanović analizirao je odraz srpske kulturne periferije i centra u jeziku i stilu Šantićeve poezije: s jedne strane nalazi se težnja da fonetskim oblikom domaćih reči i turcizama dočara lokalno, a sa druge pokušava da se vojvođanskom leksikom i padežnim oblicima imenica u množini približi centru, u duhu njegovog romantizma, tj. ugledanja na Branka i, naročito, Zmaja.

Milosav Tešić (Foto: T. Janjić)

Zbornik o Milosavu Tešiću
Prošle godine, u Trebinju, održan je naučni skup s temom: „Zvuk, metar i smisao u poeziji Milosava Tešića”. Ove godine, pojavio se istoimeni zbornik radova, koji su predstavili Aleksandar Jovanović i Jovan Delić. Ovo je dvadeset i prvi zbornik o srpskim pesnicima 20. veka u seriji „Poetička istraživanja”, što je u srpskoj nauci o književnosti pravi podvig. Izdavači su Institut za književnost i umetnost iz Beograda i Dučićeve večeri poezije iz Trebinja.

Šantić je više od tradicije, smatra Aleksandar Jerkov, on je tradicija koju nismo sačuvali i u kojoj se srpska kultura susretala na drugačiji način sa Islamom – gde su Mara i Emina jednako nedokučive i bliske. Veliki pesnik Mostara i Hercegovine, nezaobilazan u našoj lektiri, ostavio je socijalne, rodoljubive i poneku ljubavnu pesmu prvoga reda, ali je u većoj meri otvarao kapije modernosti no što mu je to priznato. Zato njegova, svima poznata, ali nedovoljno shvaćena, u današnjem kontekstu – pesma „Ostajte ovdje” – zahteva da se čita od Hajdegerovog do Saidovog razumevanja toga šta je to što je ovdje.

Kada kažemo da je Šantić pesnik patrijarhalne kulture, ističe Dragan Hamović, valja imati na umu da je unutar patrijarhalne zajednice već došlo do staleškog raslojavanja. On tom svetu, znači, ne pripada, nego ga posmatra sa socijalne udaljenosti trgovačkog sina – ali mu prilazi, kako negde veli Pero Slijepčević, sa „nostalgijom seljaka“, s produbljenim osećanjem plebejskog porekla. U tekstu iz „Bosanske vile”, objavljenom iste godine kada i Skerlićev esej „Obnova rodoljubive poezije”, Dimitrije Mitrinović ocenjuje da većina tadašnjih srpskih pisaca „nisu umjetnici, nego etnografi posebne vrste”, čiji je najviši domet prikaz „nečeg lokalnog”. Pero Slijepčević, pišući o poeziji Alekse Šantića, primećuje Bojan Čolak, izdvaja kao glavne motive u njegovom pesništvu „prirodu, srpstvo, sirotinju, blagodarnost Bogu i leptira”, a kao dominantne teme „pobožnosti, patriotizma, ljubavi“ i prolaznost mladosti. Iz ovog možda najšireg nabrajanja suštinskih tema Šantićevog stvaralačkog opusa izostavljena je tematika smrti. A smrt se kao lirska tema u pesničkom opusu Alekse Šantića susreće od najranijih pesama, i to u onima u kojima se opeva gubitak, tačnije smrt bližnjih.

Milan Aleksić je govorio o pesništvu Alekse Šantića u književnoj kritici, tema rada Predraga Petrovića bila je: Lucifer – o demonskim vizijama u Šantićevoj poeziji, a Marko Radulović bavio se srednjovekovnim slikama i motivima u Šantićevoj poeziji.

U Domu kulture u Trebinju, nagrada „Jovan Dučić”, uručena je pesniku Gojku Đogu.