Filmska muzika na ideološke note

O tome svedoče izuzetna materijalna sredstva koja su iz državnog budžeta izdvajana posebno za ratni film čija je uloga bila da očuva ideal narodnooslobodilačke prošlosti.

Posle premijere filma „Bitka na Neretvi” (1969) Veljka Bulajića, predsednik Tito je izjavio: „Reditelj je odlično izvršio zadatak. Postigao je ono što smo od njega očekivali. Mislim da je ovo odličan film i da će doprineti boljem razumevanju naše četvorogodišnje borbe u čitavom svetu. U celini film verno prikazuje borbu koju smo vodili”.

U zemljama Istočnog bloka i u SFRJ organi cenzure, tačnije Komisija za odobravanje filmova, uticali su na konačan izgled filmova, s tim da se cenzura nije odnosila na filmsku muziku. U filmove su, po nalogu partijskih ideologa, često uključivane autentične numere iz NOB-a, autori su birali kamerni ili simfonijski orkestar, pri čemu je korišćena i postojeća muzika iz arhive.

‒ Reditelji angažuju kompozitore koji biraju ili aranžiraju i komponuju muziku za njihove filmove, pa je tako Vladimir Kraus-Rajterić potpisan kao autor muzike u filmovima „Kozara”, u kojoj je za muziku izabrao finalni deo „Partizanskog triptiha” Oskara Danona i „Bitka na Neretvi” Veljka Bulajića. Enriko Josif je autor muzike za film „Desant na Drvar” Fadila Hadžića u kojoj je izabrao odlomak uvertire iz opere „Tanhojzer” R. Vagnera i partizanske pesme, Vasilije Mokranjac je potpisan kao kompozitor za film „Marš na Drinu”, u kojem su korišćeni „Marš na Drinu” Biničkog i „Nevesinjska puška” Žike Mitrovića. Reditelj Milenko Štrbac se interesovao za tradiciju horske muzike, što je značajno uticalo na realizaciju muzike u ratnom filmu „Prozvan je V-3” ‒ ističe Maja Vasiljević.

‒ Mikis Teodorakis je autor muzike za film „Sutjeska” Stipe Delića u kojem su korišćene numere „Po šumama i gorama”, „Druže Tito, mi ti se kunemo”, kao i nemački rodoljubivi horovi, a Zoran Hristić u celini komponuje muziku za film „Čovek iz hrastove šume” Miće Popovića, dok za „Užičku republiku” Žike Mitrovića ovaj kompozitor odabira već postojeću muziku. Na primer, u sceni u kafani izabrane su četničke numere „Od Topole pa do ravne gore” , „Sprem’te se, sprem’te četnici!” i „Ko to kaže, ko to laže? ”, a prepoznatljivo kolo „Moravac” igralo se u žanr scenama naroda, to jest vojske ‒ navodi autorka knjige koju je objavila kuća „Hera edu”.

Reditelji su često, u strahu od gubitka kontrole nad filmskim projektom do kojeg bi došlo u slučaju prepuštanja ozvučavanja filma drugim ličnostima, sami odabirali muziku u svojim filmovima. Reditelji koji su imali manje sredstava za film uzimali su muziku iz arhive. Za muziku iz arhive odlučio se Živojin Pavlović u većini filmova („Kad budem mrtav i beo”, „Buđenje pacova”, „Zaseda”, „Hajka”). Saša Petrović je koristio romsku muziku u „Skupljačima perja” (1967), ali je za „Majstora i Margaritu” (1972) angažovao jednog od najpoznatijih kompozitora filmske muzike Enija Morikonea. Dušan Makavejev u „Ljubavnom slučaju službenice PTT” (1967) odabrao je muziku kompozitora Hansa Ajzlera, a za film „Parada” (1962) izmestio je muziku iz uobičajenog prostora, te je orkestar Beogradske filharmonije nastupio u fabrici.

Tokom ovog perioda u SFRJ postojale su brojne kinematografske kuće: Avala film, Bosna film, Dunav film, Jadran film, Lovćen film, Triglav film, Vardar film, Zagreb film i druge, od kojih većina nije bila u mogućnosti da realizuje projekat u celini, posebno zvučnu traku filma. Bilo je potrebno snimanje u tonskim studijima, pa se tokom 60-ih muzika realizovala u studiju u Ljubljani, a u Beogradu 70-ih godina.