Dorćolska crkva selica

Nekada je u dvorištu stambene zgrade u Dobračinoj 41 stajala kućica izgrađena 1924. sa čudnom osnovom – bila je okrenuta na pravcu istok-zapad čime se razlikovala od ostalih zdanja koja su pratila trasu ulice i ostalih građevina u nizu. Nema više onih koji pamte da je ta kuća bila izgrađena na osvećenim temeljima crkve Svetog Aleksandra Nevskog.

Poznavaoci zemljopisa Beograda će primetiti nelogičnost, jer se taj hram već decenijama nalazi nešto dalje, omeđen Dušanovom, Francuskom, Skenderbegovom i Dositejevom ulicom. Ipak, baš tu je trebalo da nikne prva „trajna” dorćolska crkva. Reč je o hramu koji je onomad osnovao veliki ruski knez i vojskovođa Sveti Aleksandar Nevski (kanonizovan zbog širenja hrišćanstva i gradnje brojnih crkava i manastira po Rusiji) s plemenitom idejom da bude putujuća kuća Božija za ruske vojnike, da bude uz njih gde god se zatekli.

Hram na taljigama

U vreme kad je u Srbiji boravio ruski dobrovoljački korpus pod komandom generala Černjajeva, u Beograd je 1876. bila dopremljena i mala vojnička ruska crkva, zapravo šator sa gvozdenom konstrukcijom, platnom, drvenim ikonostasom i crkvenim sasudama. Crkvica je pratila rusku vojsku po ratištima širom Srbije, kako bi se u njoj održavala služba pred bitku, opelo po okončanju borbi i liturgija nedeljom i o crvenom slovu. Putujući na taljigama za vojskom stigla je čak i do Deligrada!

Na samom početku rata bila je postavljena usred Velike pijace (danas Studentski trg), a srpski mitroplolit Mihailo je odredio da službu u njoj obaljaju arhimandrit Nestor, profesor Bogoslovije, i đakon Nikola Trifunović.

Posle rata, crkva je smeštena u dvorište Velike kasarne, na uglu Nemanjine i Ulice Miloša Velikog, zatim u portu Saborne crkve, da bi dospela i na prvi sprat Velike škole, odnosno Kapetan-Mišinog zdanja u kojem se danas nalazi Rektorat Beogradskog univerziteta (a o čemu svedoči i slika Anastasa Jovanovića, prvog srpskog fotografa, uz to dvoroupravitelja kneza i potonjeg kralja Milana Obrenovića). Jer, crkvica je bila osveštana i nije se mogla tek tako spakovati i, uz revers, predati intendanturi, već joj se moralo naći trajno mesto, bar do sledeće vojne, odakle god da grune.

U to vreme žitelji Dorćola nisu imali svoj mesni hram, pa su kao zasebna parohija bili upućeni na Sabornu crkvu. Odbor za izgradnju prve dorćolske crkve je 1876. postavio to pitanje vlastima, pa im je Beogradska opština ustupila plac oivičen Dušanovom, Dubrovačkom, Skenderbegovom i Ulicom cara Uroša, gde se nekad nalazila džamija. Odmah je skupljen novac i počeli su radovi koje je rat znatno usporio, ali su ipak dovršeni već 1877. Bila je to skromna građevina posvećena Svetom Aleksandru Nevskom.

Rušenja i zidanja

Četrnaest godina docnije doneta je odluka da se crkvica poruši, a da se na crkvenom zemljištu sagradi škola, s tim što bi Opština podigla novu crkvu na nekoj drugoj parceli. Od tada, hram se seljakao svaki čas: prvo je bio u Sabornoj crkvi, potom  u velikom Svetosavskom domu u Dušanovoj, pa i u Osnovnoj školi Dunavskog kraja… Crkva selica.

(Zanimljivo je da je u toj upravo izgrađenoj osnovnoj školi, koja je ime dobila po Janku Veselinoviću, bila i kapela koju je sve do Drugog svetskog rata koristila takozvana Grkokatolička crkva, kojoj je u Beogradu i u Srbiji na čelu bio otac Stipice i Nikice Kalođere, rođenih Dorćolaca i poznatih kompozitora, koji su uspešnu muzičku karijeru nastavili u Zagrebu).

Beogradska pština je otkupila plac gosn Svetomira Nikolajevića u Dobračinoj 41, izrađeni su potrebni proračuni i predračuni, zemljište je osvećeno, udareni su temelji... i tek tada je ustanovljeno da je tlo prepuno izvora i podzemnih voda. Odmah je urađena drenaža, ali uzalud, jer su od nje, povrh svega, popucali temelji! Neimari su se okanili ćorava posla i sve je prodato, a za taj novac kupljen je od izvesnog gospodina Živka Davidovića novi plac na pustoj lokaciji na kojoj se, evo i danas, nalazi crkva Svetog Aleksandra Nevskog.

Hram uspomena

Projekat za izgradnju ove crkve izradila je gospoa Jelisaveta Načić, prva žena arhitekta u Srbiji. To je bila njena prva, ali i jedina sakralna građevina koju je podigla, mada je na konkursu za projekat kapele dinastije Karađorđević, one na Oplencu, u Topoli, osvojila treću nagradu.

Osvećenje temelja je obavljeno 1912. godine, ali je zbog rata s Turskom izgradnja obustavljena. Ratovi što su usledili otimali su živote neimara i vreme ktitora, pa su radovi nastavljeni 1927, da bi samo tri godine kasnije, 23. novembra 1930, neopozivo završenu crkvu osveštao srpski patrijarh Varnava, lično, o čemu je naširoko pisala sva ondašnja štampa.

Hram je jedinstven u Beogradu po tome što mu je ikonostas izrađen od mermera. Od belog venčačkog mermera je i amvon, kao i dva prestola, dar crkve s Oplenca. Odatle su, kao poklon, stigle i ikone za ikonostas.

Ispred crkvene porte su šine kojima tandrču tramvaji, a u njoj božanski mir osenčen prekrasnim bagremovima čiji miris u pozno proleće još opija žitelje ovog dela grada, a stari hram i novi parohijski dom plene lepotom i najprobirljivije.

U toj crkvi od 1931. praktikant je bio otac Dragoš Brajer, Austrijanac rođen u Beču na Svetog Savu 1888, kao Karl Brajer. Kao lajtnant austro-ugarske vojske u toku Velikog rata boravio je u našim krajevima i tu je upoznao preslatku curicu iz Velike Krsne. Zbog ljubavi je pristupio našima, promenio veru predaka i ime, o čemu je u ovim novinama pisala Radmila Bunuševac još 9. septembra 1940. godine.