Principove senke nad Vranjem.

I danas, sto deset godina od Sarajevskog atentata i 130 godina od rođenja Gavrila Principa, mnogo je tumačenja davnašnjih, navodno „ekskluzivnih” priča o tome kako su pripadnici Mlade Bosne svoje logističke pripreme za atentat na Franca Ferdinanda obavljali na jugu Srbije, kao i da je atentator vežbao pucanje na periferiji grada, i useku doline Kazanđola, na periferiji varoši, daleko od ljudi. Ali u zvaničnoj istoriji nije ostao nijedan konkretni dokument da je Gavrilo Princip sa svojim drugarima iz Bosne vežbao pucanje iz revolvera baš ovoliko daleko od Sarajeva, i prestoničkog Beograda, i to baš u Vranju, na njegovoj tajanstvenoj periferiji.

Istraživač gerilskog pokreta na jugu Srbije Siniša Antonijević, pišući o mogućem boravku mladobosnaša u pripremama za atentat u Vranju, navodi poznanstvo Gavrila Principa i Živojina Rafajlovića, koji je bio pristaša i jedan od osnivača Četničkog pokreta na jugu Srbije.

„Pricip je sa desetoricom ideoloških sledbenika navodno stigao konspirativno u Vranje avgusta 1913. Njih je u kući prihvatio Mihajlo Stevanović Cupara. Ovaj Vranjanac tada je obavljao funkciju upravitelja škole.” Pricip je, kako u medijima navodi Antonijević, „boravio u kući Stevanovića, koji je tada obavljao i funkciju instruktora za gerilsku borbu”. Cupara je bio aktivan u četničkom udruženju, izabran je za predsednika četničkog kongresa 1930.

„Mala dvorana restorana ’Srbije’ bila je puna. Mogle su se primetiti i starice u bundicama odatlaza, povezane šamijama. Između ostalih bili su prisutni: general g. Josif Đorđević, narodni poslanik g. dr Uroš Stajnić, kasacioni sudija g. Trajko Stamenković, bivši podban Vardarske banovine g. Janićije Krasojević, više uglednih prestoničkih trgovaca i državnih činovnika. Na slavu su iz Vranja doputovali kao delegati Mihajlo Jovanović Cupara i inženjer Dimitrije Krstić. Goste je pozdravio potpredsednik udruženja general Josif Đorđević, iznevši u svome govoru borbe koje su vođene u okolini Vranja i podvige koje su Vranjanci učinili u borbama za nacionalno oslobođenje”, navodi se u istorijskim zapisima iz tog vremena dostupnim javnosti u Vranju.

Mihajlo Stevanović Cupara, učitelj i nacionalni radnik je apelovao na Vranjance koji žive u Beogradu da pomognu kulturne akcije u Vranju. Za vreme posluženja gostiju prosulo se i nekoliko čaša sa služavnika, a jedan od prisutnih, Đorđe Veličković, dobacio je: „E, arlija, neka je! Vranjanci vole tradicije, a ovo je dobar praznik… pa nek teče...”, izvestio je list „Vreme” 1936. godine sa slave Vranjanaca, u Beogradu.

Na nekoliko kilometara od centra varoši vranjske nalazila se dolina kroz koju je tekla gradska reka. Reč je o useku pokrivenom šumom, poznat kao dolina Kazanđol. Bio je to prostor gde su pucnji odjekivali, a i njihov eho samo među brdima. Vežbanje pucanja i bacanja bombi navodno se odvijalo skoro mesec dana pod nadzorom Stevanovića Cupare i Ace Blagojevića, koji se pridružio obuci. Posle završetka vežbe u rukovanju oružjem Gavrilo Pincip i njegove pristaše su se vratile u Beograd, a odatle otišli na mesto izvršenja atentata. Nagađalo se, sa malo konkretnih podataka, bez dokumenta, o mogućim tajnama iz doline Kazanđola. Tvrdili su pojedinci, poput profesora Momčila Zlatanovića, da je „aneksija Bosne na jugu okupila i Hrvate i Bošnjake”.

„Istorijski je jasno da je Vranje kao pogranično područje bilo pod jakim uticajem komitskih jedinica koje su prerastale u četnički pokret. U Beogradu je 1903. godine održana Osnivačka skupština četničkog pokreta. Iste godine u Pašinom konaku u centru Vranja je osnovan izvršni odbor ove organizacije. Sedište rukovodstva do 1912. bilo je u Vranju.

Jug Srbije je tih godina imao jaku i organizovanu četničko-komitsku infrastrukturu koja je ove krajeve štitila od upada Arnauta. Pokret je delovao u strogoj konspiraciji, pa otuda ako je Gavrilo Princip i boravio u Vranju, to se dešavalo u tajnosti. U istorijskim arhivima do sada nije pronađen dokument koji bi potvrdio da su pripadnici Mlade Bosne uoči Sarajevskog atentata vežbali upotrebu oružja u okolini Vranja, ocenjuje istoričar Momčilo Pavlović.

Danas Gavrilo Princip ima svoju ulicu u Vranju. Trasa te ulice ide pored nekadašnje kuće Mihajla Stevanovića Cupare, u kojoj je Pricip navodno sa drugovima boravio. Kuća je srušena. Ostala su sećanja.