Belorusija vida najdublje ožiljke

Eksplozija černobiljskog reaktora, koja je oslobodila radionuklide za koje se procenjuje da su ekvivalentni učinku 50 atomskih bombi bačenih na Hirošimu, najteže je pogodila Belorusiju. Zbog pravca kretanja vetra, skoro četvrtina te teritorije, na kojoj živi petina beloruskog stanovništva, bila je izložena radioaktivnoj kontaminaciji. Od svih „černobiljskih padavina” na evropskom kontinentu koje su sadržale glavni radionuklid, cezijum-137, čak 35 odsto je završilo na beloruskom tlu. Kontaminirana je petina ukupnog poljoprivrednog zemljišta i nešto veći procenat šuma. Nesreća je pogodila 56 rejona republike, 3.600 naselja sa približno 2,5 miliona stanovnika, uključujući 1,5 miliona dece. Ukupna šteta je procenjena na 235 milijardi dolara, što je suma koja je bila 32 puta veća od budžeta Belorusije za 1985. godinu. Zbog svega navedenog, posledice černobiljske nesreće su u Belorusiji definisane kao „nacionalna ekološka katastrofa”, a 26. april se obeležava kao nacionalni dan žalosti. Generalna skupština UN proglasila je ovaj datum za Međunarodni dan sećanja na žrtve radijacionih nesreća i katastrofa.

Na beloruskim teritorijama gde je posle černobiljske nesreće dalji život ljudi bio nemoguć uspostavljene su zone evakuacije (isključenja) i preseljenja, ukupne površine 1.700 kvadratnih kilometara. Stanovništvo koje je tamo živelo evakuisano je 1986. godine. Približno 140.000 ljudi je preseljeno, a njih oko 200.000 samostalno je napustilo kontaminirana područja.

Istovremeno, zemljište na ovom području je povučeno iz ekonomske upotrebe. Godine 1988. osnovan je Poleski državni radijaciono-ekološki rezervat, koji je postao jedini radijaciono-ekološki rezervat na svetu.

U postojećim okolnostima Belorusija je bila primorana da se gotovo sama nosi sa posledicama černobiljske nesreće, ulažući kolosalne resurse u prevazilaženje ekološke katastrofe. Usvojena je čvrsta politika obnove pogođenih područja i obezbeđivanja socijalne zaštite stanovništva.

Rashodi za otklanjanje posledica godišnje su iznosili približno tri odsto republičkog budžeta, a u finansiranje državnih programa od 1990. do 2025. ukupno je uloženo više od 19 milijardi dolara.

Belorusija trenutno prelazi iz faze rehabilitacije pogođenih područja na njihovu aktivnu revitalizaciju i ubrzani socio-ekonomski razvoj, uz održavanje neophodnih mera zaštite od zračenja. Zemlja razvija očišćene površine zemljišta i vraća ih životu, što se postiže kroz posebne programe, zasnovane na naučnim istraživanjima. Jedan od najvažnijih zadataka je dalje poboljšanje efikasnosti medicinske nege učesnika likvidacije posledica nesreće, a naročito dece koja žive u kontaminiranim područjima. Oko 90.000 ljudi, uključujući 80.000 dece, godišnje dobija besplatno banjsko lečenje i oporavak.

Posle Černobilja činilo se da je tema nuklearne energije za Belorusiju zauvek zatvorena. Ali posle izvesnog vremena doneta je i sprovedena strateška odluka: zemlja je izgradila sopstvenu atomsku centralu – Belorusku nuklearnu elektranu (BelNE), koja je 2020. godine počela da radi. Ovaj događaj je u mnogo čemu postao simbol obnove i tehnološkog prodora. Puštanje u rad prve beloruske nuklearne elektrane pokrenulo je novu etapu u razvoju zemlje – ne samo jačanje energetske bezbednosti već i postavljanje temelja za dalji razvoj Belorusije kao visokotehnološke države.

U tom smislu vredni su pažnje rezultati istraživanja koje je sproveo Institut za sociologiju Nacionalne akademije nauka Belorusije. Poslednjih godina udeo javnosti koja podržava Belorusku nuklearnu elektranu povećao se sa 64,1 odsto u 2022. na 80,1 procenat u 2025. godini. Naravno, pri svemu ovome ne gubi se iz vida da nuklearna energija zahteva posebnu pažnju u pogledu bezbednosti – sećanje na posledice nesreće u Černobilju mora se zauvek sačuvati kao neprocenjivo važna lekcija i upozorenje budućim generacijama.