Spomen podigoše stari Rimljani

Čačak – U antičko doba, čačanski kraj pripadao je rimskoj provinciji Dalmaciji, pa su od kraja drugog veka nove ere umestu ili okolini bili stacionirani odredi imperatorovih dobrovoljaca. Ovde je, u istom stoleću, osnovana i stanica konzularskih beneficijara, a dužnost tih oficira bila je da nadgledaju puteve, transport robe i prikupljanje poreza.

Tih davnih godina na ovom području boravila je i Osma dobrovoljačka kohorta rimskih građana, kojom je zapovedao centurion Livije Materno. On je 197. godine naredio da se iskleše spomenik posvećen vrhovnom rimskom bogu Jupiteru i bogu naselja Geniju, i taj žrtvenik od peščara nađen je 18 vekova kasnije u Jezdini kod Čačka, u grobljanskoj kapeli gde je služio kao časna trpeza.

Ovo su samo neka od otkrića objavljenih u knjizi „Rimski epigrafski spomenici Čačka i okoline”, koju je upravo objavio Narodni muzej u ovom gradu. Rad je delo Snežane Ferjančić, Gordane Jeremić i Aleksandre Gojgić i sadrži dragocene podatke za razumevanje istorijskih prilika na ovom području u prvih pet vekova naše ere. Tekstovi sa spomenika, jedini pisani izvori iz rimskog vremena, svedoče da je Čačak u antici imao važan vojni i ekonomski značaj, kao pogranični prelaz između provincija Gornje Mezije i Dalmacije, sa rudnicima u blizini.

Na području koje pokriva čačanski Muzej do sada je pronađeno 45 celih ili fragmentovanih rimskih spomenika sa natpisima, ali su dva u međuvremenu nestala. Svi su od kamena, izuzev jednog od pečene gline i drugog od olova, i najveći broj (32) bio je u sekundarnoj upotrebi. Već u doba kasne antike, krajem 3. i u 4. veku, delovi tih spomenika korišćeni su u zidanju kupatila u centru Čačka, građevine na mestu današnje crkve Sv. Vaznesenja, ili za dekoraciju, drugde. U tursko doba poslužili su i za popločavanje puteva.

Jedan od kamenih belega iz doba vladavine Rima i dan-danas je na groblju u dragačevskom selu Negrišorima. Nadgrobna stela okrenuta je naopačke, delimično ukopana u zemlju i zalivena u savremeni nadgrobni spomenik, i sadrži sledeći tekst na latinskom: „Bogovima manima, Totija, Prokulova ćerka, živela je 18 godina. Prokul i Marcela ćerki najpobožnijoj postaviše”.

Ove kamene knjige izranjale su i sa čudnovatih mesta. Jedan rimski žrtvenik doskora je služio kao prag u kući Petra Šipetića, u selu Grab na Jelici, nekoliko spomenika bilo je kao građevinski kamen bačeno u temelje. Jedan, posvećen Serapisu i Izidi, slučajno je otkopan u dvorištu Isidora Janjića u Čačku, sa dubine od dva i po metra, drugi je spažen u sloju šuta kod Ekonomske škole, treći je vekovao uzidan u mali most preko Tučkovske reke, na putu Čačak–Požega...

Možda najvredniji od 45 pronađenih jeste žrtvenik otkriven u porti Sv. Vaznesenja, u temelju neke građevine iz 4. veka. Spomenik je podigla Druga dalmatinska kohorta, na čelu sa tribunom Kvintom Sekstilijem Marinom i posvećen je bogu Jupiteru. Isklesan je 253. godine i u natpisu je pomenut car Emilijan koji je Rimskom imperijom vladao samo te godine i to svega stotinak dana. Za imperatora su ga izvikali vojnici posle pobede nad Gotima u Trakiji, ali je posle pogibije njegovo ime na spomeniku preklesano (izradirano), pošto je na vlast u Carstvu došao Valerijan. Istraživači su utvrdili da je brisanje Emilijanovog imena, pored ovog slučaja u Čačku, uočeno samo na još dva natpisa, iz Numidije i Italije.