Rodonačelnici pozorišnog života Srba

Pozorište je „kod sviju naroda bilo čuvar narodnog jezika, budilnik narodne svesti, narodnog ponosa i sviju narodnih vrlina; škola i utočište svega što je dobro, lepo i uzvišeno; jasna svedodžba probuđenog u narodu duhovnog života; pouzdano merilo njegove sposobnosti za civilizaciju; živi znak potpune narodne samostalnosti i jemac narodne budućnosti i veličine”.

Ovo je deo besede Jovana Đorđevića, prvog upravnika Narodnog pozorišta u Beogradu, 30. oktobra 1869. godine prilikom igranja prve predstave „Posmrtna slava kneza Mihaila” u novootvorenoj zgradi. Jovan Đorđević jedan je od znamenitih umetnika čiji portret je predstavljen na izložbi „Rodonačelnici pozorišnog života Srba” autora Milovana Zdravkovića koja je otvorena 19. jula u galerijskom prostoru Muzeja Hercegovine u Trebinju, kao svojevrsni prolog ovogodišnjeg 68. po redu „Festivala festivala” koji je upravo završen.

– Civilizovani evropski narodi ustanovili su, uglavnom u 18. i 19. veku, svoj kulturni identitet. Radi konsolidovanja nacija i nacionalnih država, traženi su i formirani odgovarajući kulturni modeli, čiju osnovu su činile nacionalne institucije: akademije nauka, nacionalne biblioteke, nacionalni muzeji i, naravno, nacionalna pozorišta. U želji da se pridruže civilizovanim evropskim narodima, Srbi su imali želju da organizuju sopstveni pozorišni život, a po ugledu i modelu ondašnjih razvijenih evropskih država i nacija. Najveći uticaj i uzor srpskim entuzijastima bili su nemački, austrijski, odnosno austrougarski pozorišni model, kaže Milovan Zdravković i konstatuje:

– Naravno, ta činjenica proizlazi iz istorijskih okolnosti: veliki deo srpskog naroda živeo je u Vojvodini, koja je tada bila sastavni deo Austrije, odnosno Austrougarske, razvijene i civilizovane evropske države. Srbi su u to vreme smatrali da će aktiviranjem pozorišnog života, pored kulturnog, obrazovnog, razvijati patriotski i rodoljubivi duh, a samim tim bi jačali nacionalni identitet svog naroda.

Zbog specifične situacije u kojoj se nalazila Srbija, kako primećuje Zdravković, pozorišni život je direktno uticao i na razvoj kulturnog života u centrima ondašnje Srbije – Beograda, Kragujevca, Smedereva, Požarevca, Niša, Šapca, Loznice, Zaječara, Užice... Može se čak reći da je pozorišni život vojvođanskih Srba bio osnova za razvoj pozorišne delatnosti ondašnje Srbije i da su se Beograd i drugi kulturni centri Srbije, preko Zemuna, upisivali na kulturnu mapu Evrope i postali njen integralni deo.

– Kao konačan zaključak treba istaći da je pozorišni život Srba u 19. veku bio vrlo aktivan sudeonik društvenog života. Svojom delatnošću je opravdao svoje postojanje i ispunio sve ciljeve koji su bili postavljeni u misiji ove važne društvene delatnosti – tvrdi Zdravković.

Na postavci u Trebinju su predstavljeni portreti rodonačelnika srpskog teatra 19. veka, počev od Joakima Vujića, Jovana Đorđevića, Šlezingera i Davidovića, do Ilije Stanojevića, koji je režirao prvi srpski film „Karađorđe”, 1911. godine.

– Srazmerno broju stanovnika, Srbija je u 19. veku imala priličan broj obrazovanih ljudi koji su veći deo svoga života posvetili ustanovljavanju kontinuiranog pozorišnog života u zemlji koja je na početku tog veka tek izlazila iz viševekovne porobljenosti.

Ti posvećenici su, upoznajući se tokom svog školovanja sa pozorišnim modelima nemačkog i austrougarskog ustrojstva teatara, pokušavali i često uspevali da u nacionalnoj sredini koja nije do tada imala razvijenu teatarsku tradiciju, uspostave teatar koji je po ustrojstvu ličio na one u Evropi – kaže teatrolog Željko Hubač i dodaje:

–To se posebno odnosi na Joakima Vujića, koji je u Kragujevcu oformio prvi srpski teatar i za koga se može reći da se kao takav upisao u istoriju Srba, uz nesporne autore poput Jovana Sterije Popovića, Laze Kostića, Koste Trifkovića, Toše Jovanovića, Jovana Jovanovića Zmaja, Janka Veselinovića... Milovan Zdravković nas ovom izložbom upoznaje i sa mnogim manje poznatim, ali ne i manje vrednim umetnicima, poput Atanasija Nikolića, osnivača i upravnika prvog pozorišta u Beogradu, Teatra na Đumruku, koji je u kratkom razdoblju od amaterskog razvio profesionalni repertoarski teatar. Ili pak Josipa Šlezingera, začetnika žanra komada sa pevanjem u srpskom teatru, Žarka Savića, operskog pevača i osnivača prve privatne opere „Orfeum”, Ljubice Kolarević, prve srpske teatarske primadone i drugih.